20 August, 2017
Home / Περιβαλλον (Page 3)

Στη χώρα όπου γεννήθηκε ο μύθος του Προμηθέα πληθαίνουν οι μιμητές του. Δεν κλέβουν τη φωτιά από τους θεούς για να την προσφέρουν στους ανθρώπους, αλλά κλέβουν ηλεκτρικό ρεύμα για να φωτίσουν τα σπίτια τους, για να μαγειρεύουν, για να μη διαβάζουν τα παιδιά τους με κερί. Τόσοι πολλοί είναι σήμερα οι ρευματοκλέφτες που, για την αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου, η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας συνέταξε επίσημο «Εγχειρίδιο» όπου περιγράφονται τα πρόστιμα και οι ποινικές διώξεις, όπως αναφέρεται σε είδηση του ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Εντυπωσιακή είναι η αύξηση των «διαπιστωμένων κρουσμάτων» (προφανώς υπάρχουν και κρούσματα ανεξιχνίαστα): από 400 που ήταν το 2006 έφτασαν πέρυσι τα 10.616. Δηλαδή στα χρόνια της «πρώτης φοράς Αριστεράς» και παρά την ύπαρξη του κοινωνικού τιμολογίου της ΔΕΗ, χιλιάδες νοικοκυριά ηλεκτροδοτούνται διά της πλαγίας οδού.

«Η μάστιγα της ελληνικής υπαίθρου». Έτσι χαρακτήριζαν τον 19ο και τον 20ό αιώνα τις ζωοκλοπές. Στον 21ο αιώνα, οι θεσμοί απαιτούν την πάταξη της μάστιγας των ρευματοκλοπών. Μάλιστα η δέσμευση για λήψη μέτρων περιλαμβάνεται στην πρόσφατη συμφωνία για τη δεύτερη αξιολόγηση.

Οι άνθρωποι κλέβουν ένα βασικό αγαθό όχι επειδή έχουν στο DNA τους την απάτη αλλά για να μην επιστρέψουν στα σπήλαια των πρωτογόνων. Σε λίγο θα προβλέπονται πρόστιμα για όσους δεν πληρώνουν τον αέρα που ανασαίνουν ή το φως που μας χαρίζει ο ήλιος. Και δεν θα φοβούνται τις ποινικές διώξεις ή την τιμωρία των θεών. Έτσι κι αλλιώς, η τωρινή κυβέρνηση, όπως και οι προηγούμενες, με κάθε νέο μνημόνιο μας καρφώνει όλο και πιο γερά στο βράχο του Καυκάσου.


της Μαριάννας Τζιαντζή

Η ΔΕΗ και ο βράχος του Καυκάσου

Πώς η τοποθέτηση της ενέργειας στα κοινά αγαθά βοηθά στην αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στην εξοικονόμηση ενέργειας.
Είναι η ενέργεια ένα απλό εμπορικό ή ένα κοινό αγαθό; Κατ’ αρχάς γιατί μας αφορά αυτό το ερώτημα; Θα εξετάσουμε εδώ γιατί η ενέργεια είναι μέρος των κοινών αγαθών, από τις πηγές μέχρι το ίδιο το

προϊόν. Σε δεύτερο χρόνο, θα δούμε ότι η τοποθέτηση της ενέργειας στα κοινά αγαθά έχει πολύ σημαντικές συνέπειες: συμβάλλει στην επίλυση του διλήμματος ενεργειακής απόδοσης (δηλαδή πρέπει να μειώσουμε την κατανάλωση ενέργειας, αλλά ποιος πρόκειται να πληρώσει γι’ αυτό;) και την αύξηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Τι είναι ένα κοινό αγαθό;

Μια φορά κι έναν καιρό… υπήρχε ένα βοσκοτόπι στις Άλπεις όπου έβοσκαν τα βοοειδή ενός χωριού. Ο αέρας ήταν φρέσκος και ζωηρός, υπήρχε αρκετό χόρτο για τα ζώα. Αλλά ήταν και ένα ευαίσθητο οικοσύστημα: αν έβαζες πολλή πίεση σε αυτό (πάρα πολλά ζώα) θα καταστρέφονταν αμέσως… Με άλλα λόγια, ο βοσκότοπος ήταν ένας πεπερασμένος πόρος, ο οποίος θα μπορούσε να στηρίξει ένα πεπερασμένο αριθμό βοοειδών .

Ένα φυσικό κοινό αγαθό είναι αυτό: Ένας (πεπερασμένος) φυσικός πόρος, που είναι απαραίτητος για όλους.

Υπάρχουν τρεις τρόποι μεταχείρισης των φυσικών κοινών αγαθών:

1)Το κοινό αγαθό (π.χ. το βοσκοτόπι) διεκδικείται από κάποιον, ο οποίος ελέγχει την πρόσβαση σε αυτό και δημιουργεί έσοδα από αυτό: μετατρέπεται σε εμπόρευμα και τα κέρδη χρήσης χρησιμοποιούνται κυρίως από λίγους.

2)Δεν υπάρχει επικοινωνία στην κοινότητα και δεν έχουν οριστεί κανόνες για τη χρήση του κοινού αγαθού. Συγκεκριμένα άτομα έχουν την τάση να εκμεταλλεύονται το κοινό αγαθό όσο το δυνατόν περισσότερο, προκειμένου να μεγιστοποιήσουν το δικό τους κέρδος και να ανταγωνιστούν για την πρόσβαση σε αυτό. Τελικά, το κοινό αγαθό καταστρέφεται. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Garrett Hardin περιέγραψε τη συμπεριφορά του σύγχρονου ανθρώπου στην «Τραγωδία των Κοινοτήτων» το 1968, που τον οδήγησε να υποστηρίξει ότι μόνο η ιδιωτικοποίηση (όπως στο 1.) ή η κρατική ρύθμιση αποτελούν επιτυχή τρόπο διακυβέρνησης των κοινών.

3)Οι άνθρωποι πραγματικά συζητούν και συνειδητοποιούν το πρόβλημα της κατάχρησης των κοινών αγαθών. Επομένως, οι κοινότητες οργανώνονται και θεσπίζουν ορισμένους κανόνες, μηχανισμούς αποζημίωσης και κυρώσεις κατά των καταχραστών. Τα οφέλη μοιράζονται και διατηρούνται. Αυτό αναφέρει μέσ’ από όλη τη σταδιοδρομία της η Elinor Ostrom (και οι συνάδελφοί της): οι κοινότητες είναι σε θέση και (να) διαχειρίζονται τα κοινά αγαθά τους μόνες τους.

Δίπλα στους πεπερασμένους ή φυσικούς πόρους που καθορίζουν το κλασσικό πλαίσιο των κοινών αγαθών, μπορούμε να σκεφτούμε άλλους μη πεπερασμένους και πιο αφηρημένους πόρους που μπορούν να θεωρηθούν κοινά αγαθά και να αναφέρονται ως κοινωνικά κοινά: ψηφιακά κοινά, κοινά αγαθά γνώσης, υγείας, αστικά κοινά αγαθά… Η μετατόπιση του παραδείγματος από το εμπόρευμα στα κοινά συμβάλλει στη μείωση της (τεχνητής) έλλειψης των πόρων αυτών (η οποία δημιουργείται και συντηρείται από την ιδιωτικοποίηση και τη νομισματοποίηση) με τη δημιουργία μίας κοινής ιδιοκτησίας ή μη ιδιοκτησίας. Αυτό αναδεικνύεται καλύτερα από τις άδειες πνευματικών δικαιωμάτων Creative Commons, κάποιες από τις οποίες επιτρέπουν σε εταιρείες να πουλήσουν ένα προϊόν αλλά να μην διεκδικούν την κυριότητά του (πράγμα που σημαίνει ότι άλλες εταιρείες μπορούν να πουλήσουν το ίδιο προϊόν, να το τροποποιήσουν κ.λπ.).

Τέλος, υπάρχει και η πράξη της κοινής διαχείρισης (commoning): το να γίνονται πράγματα μαζί [στην κοινότητα], να μοιράζονται, να επωφελείται ο ένας από τον άλλον. Όπως είδαμε στο προηγούμενο μέρος, αυτό είναι ένα από τα επαναλαμβανόμενα επιχειρήματα που έδωσαν τα μέλη των ενεργειακών συνεταιρισμών ως έδαφος και ως συν-όφελος από το εγχείρημά τους.

Η ανανεώσιμη ενέργεια είναι κοινό αγαθό

Στο σημείο αυτό θα επικεντρωθούμε στην ανανεώσιμη ενέργεια (ΑΕ), αλλά αυτή η συζήτηση ισχύει και για τα ορυκτά καύσιμα. Σύμφωνα με τους παραπάνω ορισμούς, η ΑΕ είναι κοινό αγαθό και το αποδεικνύουμε μέσ’ από τρία διαφορετικά σημεία οπτικής που είναι:
Η πηγή (άνεμος, ήλιος …),
Tο προϊόν (ενέργεια και ειδικότερα ηλεκτρική ενέργεια), και
H διαδικασία ενεργειακής μετάβασης (δηλαδή η μετάβαση προς καθαρές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας).

Η πηγή. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ειδικά ο άνεμος, ο ήλιος, το νερό και σε μικρότερη έκταση η βιομάζα) αποτελούν σαφώς μέρος των φυσικών μας κοινών: κανείς δεν μπορεί να διεκδικήσει την ιδιοκτησία τους και ανήκουν σε όλους. Επιπλέον, και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, είναι πεπερασμένοι πόροι. Επομένως, είναι ζωτικής σημασίας να εξασφαλιστεί ότι η πρόσβαση σε αυτούς τους πόρους θα είναι κοινή για ολόκληρη την κοινωνία.

Το προϊόν. Η ηλεκτρική ενέργεια και η ενέργεια με την ευρύτερη έννοια αποτελούν μέρος των κοινωνικών αγαθών. Πράγματι, η πρόσβαση στην ενέργεια που είναι απαραίτητη στις σύγχρονες κοινωνίες, μετατρέπεται σε κοινό αγαθό. Και λόγω πεπερασμένων πηγών, η ποσότητα της διαθέσιμης ενέργειας είναι επίσης πεπερασμένη.

Το να μην γίνει το κοινό αγαθό κτήμα μεμονωμένων ατόμων ή φορέων, είναι ζωτικής σημασίας, προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία τεχνητής λειψυδρίας και να καταπολεμηθεί αποτελεσματικά η ενεργειακή φτώχεια. Αν αυτό δεν ακούγεται πολύ σοβαρό στο δυτικό κόσμο, πρόκειται για ένα τεράστιο ζήτημα στις φτωχότερες χώρες και έχει τοποθετηθεί στην Ατζέντα των Ηνωμένων Εθνών για το 2030 ως ο στόχος βιώσιμης ανάπτυξης αριθ. 7.

Ενεργειακή μετάβαση. Μελετώντας τη διαδικασία μετάβασης από ορυκτά καύσιμα σε ανανεώσιμες πηγές, μπαίνουμε στον τομέα «μετρίασης της κλιματικής αλλαγής». Η μείωση του άνθρακα στην ενέργεια εμπίπτει στον τομέα των παγκόσμιων κοινών: Κάθε γραμμάριο CO2 που απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα θα έχει επιπτώσεις σε όλους μας. Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) υπογραμμίζει την απειλή που θέτουν οι ιδιώτες πάνω στις παγκόσμιες προσπάθειες μετριασμού (περίληψη για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, AR5): «Δεν θα επιτευχθεί αποτελεσματικός μετριασμός εάν μεμονωμένοι δρώντες προωθούν τα δικά τους συμφέροντα ανεξάρτητα».

Όπως μπορεί κανείς να διαβάσει στο δικτυακό τόπο του ερευνητικού Ινστιτούτου Mercator πάνω στα Παγκόσμια Κοινά (MCC), η ενέργεια είναι επίσης μέρος των κοινωνικών αγαθών: «Πρόκειται για δημόσια αγαθά που παρέχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, εκπαίδευση, καθαρό νερό, αποχέτευση, ενέργεια ή μεταφορά και επικοινωνιακή υποδομή. Είναι ουσιαστικής σημασίας για την ανθρώπινη ευημερία, καθώς το επίπεδο παροχής αυτών των αγαθών έχει σημαντικές επιπτώσεις τόσο στην ανάπτυξη όσο και στην ανισότητα». Το MCC περιγράφει το δίλημμα της ενεργειακής μετάβασης ως κατάχρηση των παγκόσμιων κοινών και έλλειψη πρόνοιας για τα κοινωνικά αγαθά.

Η μετάβαση στην ενέργεια αποτελεί τεράστιο έργο της γενιάς μας και δημιουργεί τόσο προκλήσεις όσο και ευκαιρίες. Από την πλευρά των νικητών, δημιουργείται μια νέα αγορά, η οποία είναι ήδη αρκετά κερδοφόρα ώστε να προσελκύσει θεσμικούς επενδυτές. Οι μεγάλες επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές από ιδιωτικές πηγές είναι δυνητικά καλή είδηση, καθώς επιταχύνει τη μετάβαση στην ενέργεια. Ωστόσο, υπάρχουν σοβαρά μειονεκτήματα στην εμπορευματοποίηση της ενέργειας. Πρώτον, οι αποδόσεις των επενδύσεων θα παραμείνουν σε ιδιωτικά χέρια, γεγονός που αποτελεί απώλεια εσόδων για την κοινωνία και αυξάνει τη συγκέντρωση κεφαλαίων στα χέρια λίγων. Δεύτερον, καθώς οι επενδύσεις αυτές είναι κερδοφόρες, ο πρωταρχικός στόχος είναι να εγκαταστήσει την τεχνολογία που παρέχει το υψηλότερο εισόδημα, ανεξάρτητα από τις ανάγκες και τις επιθυμίες των ανθρώπων (και επομένως δεν εγκαθίσταται απαραίτητα η κατάλληλη τεχνολογία).

Συνοψίζοντας, παρατίθεται πώς το ερευνητικό πρόγραμμα της ΕΕ Rescoop, ΑΕ Horizon 2020, παρουσιάζει την κοινωνική σημασία της πλαισίωσης της ΑΕ στα κοινά αγαθά (σύσταση πολιτικής):

«Η αιολική, ηλιακή, υδροηλεκτρική, γεωθερμική ενέργεια και η βιομάζα είναι φυσικοί πόροι. Στην πραγματικότητα δεν ανήκουν σε κανέναν και είναι καταρχήν διαθέσιμοι σε όλους. Είναι κοινά αγαθά. Από την άποψη της κοινωνικής δικαιοσύνης, πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στον τρόπο διαχείρισης των αποκεντρωμένων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια σπανίζει, αυτές οι πηγές ενέργειας θα σημαίνουν εισόδημα για τους φορείς. Ως εκ τούτου, οι πολίτες και οι χρήστες έχουν κάθε συμφέρον να διατηρούν όσο το δυνατόν περισσότερο αυτή την τοπική παραγωγή ενέργειας στα χέρια τους. Οι κυβερνήσεις έχουν επίσης κάθε συμφέρον να αγκιστρώνουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις αποκεντρωμένες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, έτσι ώστε η προστιθέμενη αξία της παραγωγής να ωφελεί και την κοινωνία. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την αιολική ενέργεια, μια πηγή ενέργειας έχει εύρος έκτασης αλλά τελικά την εκμεταλλεύεται μια μικρή περιοχή. Το όφελος της εκμετάλλευσης αυτής πρέπει να επεκταθεί στην ευρύτερη δυνατή ομάδα ανθρώπων. Έτσι, η εκμετάλλευση της αιολικής ενέργειας δεν πρέπει να ιδιωτικοποιηθεί έτσι απλά, αλλά να διατίθεται και βάσει κοινωνικοοικονομικών κριτηρίων».

Μείωση της κατανάλωσης ενέργειας

Ο ανεμόμυλος των πολιτών – έξω από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Βρυξέλλες. Περισσότερα από 150 άτομα σχημάτισαν τη μορφή γιγαντιαίας ανεμογεννήτριας μπροστά από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις Βρυξέλλες για να ζητήσουν περισσότερη υποστήριξη για κοινοτικά έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Φωτογραφία από τους Φίλους της Γης CC-BY-NC 2.0

Μια πτυχή της εμπορευματοποίησης της ενέργειας που συχνά παραβλέπεται είναι ότι, προκειμένου να αυξηθούν τα κέρδη, οι επιχειρήσεις κοινής ωφελείας έχουν ένα εγγενές κίνητρο να παράγουν και να πουλήσουν όσο το δυνατόν περισσότερη ενέργεια. Αυτό αντισταθμίζει εντελώς όλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης και της διατήρησης.

Όπως αναγνωρίζουν πολλοί ειδικοί, η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (αυξάνοντας την αποδοτική χρήση της ενέργειας) αποτελεί βασικό πυλώνα της ενεργειακής μετάβασης. Ωστόσο, τα μέτρα αποτελεσματικότητας συχνά παρουσιάζονται ως επιβάρυνση, η οποία είναι δαπανηρή και δεν παράγει αρκετά κέρδη.

Όπως δήλωσε ο John Byrne και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο του Delaware, η αποτελεσματική «μεταφορά ενέργειας στα κοινά αγαθά» (έκλεψα αυτή την έκφραση από αυτό το αξιόλογο και προσβάσιμο ερευνητικό έγγραφο) έχει το διπλό πλεονέκτημα τόνωσης της εγκατάστασης ανανεώσιμων σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και ταυτόχρονης εξοικονόμησης ενέργειας, ενώ η ενέργεια ως εμπόρευμα οδηγεί σε κατάσταση «ενεργειακής παχυσαρκίας». Αυτή η «κοινοτικοποίηση» της ενέργειας παρουσιάζεται μέσω των Ιδρυμάτων Αειφόρου Ενέργειας (SEU), τα οποία είναι κοινοτικά ιδρύματα που στοχεύουν στο σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση τοπικών ενεργειακών έργων. Η ιδέα είναι να ληφθεί υπόψη η κατανάλωση ενέργειας μιας κοινότητας σε παγκόσμιο επίπεδο, με πρωταρχικό στόχο την εξοικονόμηση: όταν απαιτείται ενέργεια, η SEU θα πρέπει να εφαρμόσει μια κατάλληλη ανανεώσιμη τεχνολογία και να ενσωματώσει συστήματα θερμότητας και μεταφοράς στο σχεδιασμό.

Αυτή ήταν μια κάπως μεγαλύτερη και πιο πυκνή ανάρτηση αυτή τη φορά, αλλά ελπίζω ότι είστε ακόμα ξύπνιοι! Περισσότερα θα ακολουθήσουν σύντομα! Παρακαλώ, στείλτε μου ερωτήσεις και προβληματισμούς στην ενότητα σχολίων.

Cecile Blanchet 

Συνεργάτης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στο Δίκτυο Commons. Η Cecile σπούδασε θαλάσσια γεωλογία και κατέχει διδακτορικό δίπλωμα από το πανεπιστήμιο της Aix-Marseille (Γαλλία) που έλαβε το 2006. Εργάστηκε ως ερευνήτρια σε πολλά επιστημονικά ινστιτούτα σε όλη την Ευρώπη (κυρίως στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ολλανδία), εξερευνώντας τις σχέσεις μεταξύ των κλιματικών αλλαγών, του περιβάλλοντος και των ανθρώπινων πληθυσμών κατά τη διάρκεια της τέταρτης εποχής. Από το 2013, ακολουθεί μια νέα σταδιοδρομία και σπούδασε διαχείριση έργων, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (Proventus Energie Academy) και δημοσιογραφίας (CNED). Μέσω της συμμετοχής της στον πολιτικό ακτιβισμό, η Cecile έχει επίσης αναπτύξει ένα μεγάλο ενδιαφέρον για την κοινοτική υποδομή, ιδίως την αποκεντρωμένη παραγωγή πράσινης ενέργειας. Από τον Ιανουάριο, υποστηρίζει τη CN με την ανάπτυξη της επικοινωνιακής στρατηγικής της για τη Συνέλευση των Ευρωπαϊκών Αγαθών. Επικοινωνία: twitter @ clblanchet


Είναι η ανανεώσιμη ενέργεια κοινό αγαθό;

«Κέντρο της κοινωνίας, όπως και κέντρο της ιστορίας,
είναι το ριζικό φαντασιακό της ανθρωπότητας
που αυτοανελίσσεται και αυτοαναπτύσσεται»[1]

Για τον Καστοριάδη, η φαντασία είναι το χαρακτηριστικό το οποίο διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα. Ο άνθρωπος δομεί και δομείται όχι βάσει φυσικών σημασιών, δηλαδή των ενστίκτων (όπως συμβαίνει με τα υπόλοιπα ζώα) αλλά βάσει φαντασιακών σημασιών. Το «περιβάλλον» το οποίο δομεί (και δομείται και ο ίδιος σε αυτό) «λειτουργεί» με τρόπο που ικανοποιεί τις ζωτικές του ανάγκες, οι οποίες δεν είναι μόνο οι ενστικτώδεις ανάγκες (τροφή, αναπαραγωγή, μηχανισμοί άμυνας), αλλά κυρίως φαντασιακές δημιουργίες (έρωτας, δόξα, πλούτος, εξουσία).
Στην φαντασία οφείλεται η δημιουργία του πολιτισμού, όπως είναι η τέχνη, η φιλοσοφία και η επιστήμη, εκφάνσεις της πνευματικής φαντασιακής ιδιότητας του ανθρώπου, αλλά και της κοινωνίας, καθώς μέσω των θεσμών που είναι φαντασιακά αντικείμενα, οι κοινωνίες συντηρούνται και δι’ αυτών πορεύονται και αλλάζουν. Δεν μπορούμε να αφεθούμε πλήρως στην φαντασία μας, καθώς «δεν θα είχαμε επιβιώσει ως είδος»[2]. Με την δημιουργία των κοινωνιών των θεσμών η φαντασία «οριοθετήθηκε», αλλά και καταστάλθηκε.
Η φαντασία, λοιπόν στη σκέψη του Καστοριάδη, συλλαμβάνεται ως μια πρωτογενής δύναμη με κύρια χαρακτηριστικά τον απεριόριστο εγωισμό και τον ναρκισσισμό και έκφανσή της, τη δημιουργία.

Ριζικό και κοινωνικό φαντασιακό

Ο Καστοριάδης συλλαμβάνει την φύση του ανθρώπου με βάση την ικανότητα του να δημιουργεί. Αυτή την ικανότητα του για δημιουργία και αυτοδημιουργία την αναγάγει στην φαντασία και στο φαντασιακό. Δημιουργία νέων μορφών, ανάδυση του καινούριου, μέσω και δια μέσω του ήδη υπάρχοντος. Το ριζικό φαντασιακό ως άτομο είναι ψυχή αλλά και κοινωνία. Υπάρχει μόνο εντός και δια της κοινωνίας, κάνοντας έτσι λόγο μόνο για κοινωνικό άτομο. Έτσι ο Καστοριάδης, εισάγει μια οντολογία του ανθρώπου με βάση την φαντασία και το φαντασιακό, το ριζικό και το κοινωνικό.
Το ριζικό φαντασιακό καθορίζεται από την κοινωνία, καθώς στην κοινωνικό-ιστορική δημιουργία συναντώνται έννοιες όπως θεσμοί, ήθη, έθιμα που δεν είναι δοσμένες από έναν εξωγενή παράγοντα αλλά αποτελούν την κοινωνικό-ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας. Το άτομο κοινωνικοποιείται στο βαθμό που εσωτερικεύει τους θεσμούς της κοινωνίας, που αποτελεί δομικό της στοιχείο (εκκοινωνισμός της ψυχής). Η φαντασία του καθορίζεται από ένα φαντασιακό, δημιουργία της κοινωνικής θέσμισης, η οποία περιλαμβάνει κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που καθορίζουν το φαντασιακό της κοινωνίας, δηλαδή το κοινωνικό φαντασιακό – η θεσμίζουσα κοινωνία. «το ριζικό φαντασιακό είναι ως κοινωνικο-ιστορικό και ως ψυχή/σώμα. Ως κοινωνικό – ιστορικό είναι ανοιχτός ποταμός του ανώνυμου συλλογικού· ως ψυχή/σώμα, είναι ρους παραστασιακός/αισθηματικός/προθεσιακός. Ότι μέσα το κοινωνικό ιστορικό είναι θέση, δημιουργία, οντοπραξία, το καλούμε κοινωνικό φαντασιακό με την πρώτη έννοια του όρου ή θεσμίζουσα κοινωνία. Ότι στην ψυχή/σώμα είναι γι’ αυτή θέση, δημιουργία, οντοπραξία, το καλούμε ριζική φαντασία»[3] .
Στη σκέψη του φιλοσόφου, το μάγμα σημασιών διαμορφώνει την ψύχη/σώμα του ατόμου, «Αυτός ο ιστός είναι αυτό που ονομάζω μάγμα των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που φέρονται από την, και ενσαρκώνονται στην, θέσμιση της δεδομένης κοινωνίας και που όντως ειπείν της δίνουν ζωή»[4]. Αυτό το οποίο «δίνει» η κοινωνία στα «μέλη» της –θεσμοί, θεός, κράτος, έθνος κτλ- και που διαμορφώνει τον ψυχικό κόσμο του ατόμου, αλλά και το άτομο δύναται να αλλοιώσει το μάγμα των κοινωνικών σημασιών.
Το μάγμα σημασιών[5] δομείται και αναδομείται συνεχώς με διαφορετική ένταση και αυτή η αλλοίωση είναι εξαιρετικά σπάνια. Όπως προαναφέρθηκε, η φαντασία «περιορίζεται» αλλά και «καταπνίγεται» από το μάγμα των κοινωνικών σημασιών. Η αλλοίωση του θα επιτευχθεί με την απελευθέρωση της ριζικής φαντασίας της ψυχής από την επίδραση του μάγματος σημασιών. Αυτή η πράξη αποτελεί μια διαυγασμένη δραστηριότητα, μια αναστοχαστική λειτουργία του ατόμου και της κοινωνίας, εν τέλει και την αυτογνωσία τους.[6]Ο ίδιος ο Καστοριάδης «αναζήτησε» αυτή την αυτογνωσία σε συλλογικές δραστηριότητες που δύνανται να δημιουργήσουν έναν διαφορετικό τύπο κοινωνίας και έναν διαφορετικό τύπο ανθρώπου μια αυτόνομη ψυχική μονάδα εντός και δια μιας αυτόνομης/αυτοθεσμισμένης κοινωνίας. Στη σκέψη του τέτοιες μορφές ατομικής και συλλογικής διαυγασμένης δραστηριότητας είναι η ψυχανάλυση, η δημοκρατία και η φιλοσοφία .

Δημιουργία

Για τον Καστοριάδη η δημιουργία ανάγεται στο Χάος, στην Άβυσσο, το Απύθμενο (το Χάος, η Άβυσσος και το Απύθμενο είναι τα συστατικά του είναι, είναι το είναι ). Τη φιλοσοφική διάσταση του Χάους την συναντά για πρώτη φορά στην «Θεογονία» του Ησίοδου και αργότερα στον «Τιμαίο» του Πλάτωνα[7].
Για τον Καστοριάδη χάος είναι η δημιουργία εκ του μηδενός (ex nihilo) και δεν συμβαίνει εν τω μηδενί (in nihilo) ούτε με το μηδέν (cum nihilo). Το ριζικά καινούργιο, η ανάδυση νέας μορφής συντελείται σε ένα ήδη καθορισμένο περιβάλλον, χρησιμοποιεί στοιχεία που υπάρχουν ήδη αλλά αυτή η νέα μορφή είναι εκ του μηδενός δημιουργία. Ο ίδιος γράφει «Και ονομάζω χάος ή άβυσσο αυτόν τον βασικό προσδιορισμό του είναι, που είναι, από την μια μεριά, το ανεξάντλητο του είναι και, από την άλλη η ικανότητα δημιουργίας »[8].
Το Χάος λοιπόν είναι το είναι αλλά ταυτόχρονα είναι και κόσμος, αλλά «ο κόσμος της ζωής είναι ο κόσμος του νοήματος»[9] και εισερχόμαστε στην εσώτερη «ζωή», στην ψυχή. Το νόημα που δημιουργεί κάθε έμβιο όν είναι λειτουργικό, μια αλληλουχία με λειτουργικό νόημα που τείνει συνεχώς σε έναν σκοπό π.χ. την αυτοσυντήρηση. Στην ψυχή εξακολουθεί να υφίσταται το νόημα αλλά παύει να είναι λειτουργικό, καθώς η διαφορά έγκειται στο ότι στην ζωή αν υπάρχει νόημα υπάρχει και ταύτιση νοήματος σκοπού, ενώ στην ψυχή δεν υφίσταται η ταύτιση αυτή καθώς για την ψυχή νόημα έχει το φαντασιακό, δηλαδή οι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που ενσταλάζονται στην ψυχή του ατόμου, οι οποίες δημιουργούν και δημιουργούνται εντός και δια αυτής. «Η ανθρωπότητα αναδημιουργεί αυτό από το οποίο αναδύεται. Χάος ψυχικό. Απύθμενο της ριζικής φαντασίας της ψυχής. Άβυσσος κοινωνική»[10].
Η δημιουργία, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάγεται και στον χρόνο. Στον ποιητικό-φαντασιακό χρόνο όπως τον ονομάζει και όχι στον συνολιστικό-ταυτιστικό χρόνο. Διακρίνει αρχικά δυο είδη πολλαπλότητας που εκδηλώνονται είτε ως διαφορά είτε ως ετερότητα-δημιουργία. [11] Η πολλαπλότητα ως διαφορά, χαρακτηρίζεται από επανάληψη και καθορισμό, αυτό που ο Καστοριάδης ονομάζει συνολιστικό-ταυτιστικό. Ως ετερότητα, η πολλαπλότητα χαρακτηρίζεται από δημιουργία, ανάδυση νέων μορφών – ειδών, ενταγμένη στα πλαίσια αυτού που ονομάζει ποιητικό-φαντασιακό[12].
Κατ’ αυτό τον τρόπο διακρίνει και δύο είδη χρόνου, τον συνολιστικό-ταυτιστικό χρόνο, ο οποίος αποτελεί καθορισμό, και τον ποιητικό-φαντασιακό χρόνο, πηγή της δημιουργίας και καταστροφής. «ο Χρόνος δεν είναι τίποτε – ή είναι δημιουργία»[13]. Κάθε άτομο βιώνει τον χρόνο διαφορετικά, και ποιοτικά και εντατά. Ο χρόνος αποτελεί συστατικό του είναι καθώς τοείναι, σύμφωνα με την καστοριαδική σκέψη, είναι δημιουργία και αλλοίωση. «Ως ανάδυση ετερότητας, το είναι αποτελεί δημιουργία του εαυτού του, και δημιουργία του χρόνου ως ετερότητας και του είναι […] Ο χρόνος είναι το είναι εφόσον αποτελεί ετερότητα, δημιουργία, καταστροφή»[14].
Ο χρόνος αποκτά οντολογικό χαρακτήρα, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ριζική φαντασία της ψυχής[15], αλλά και με το θεσμίζον κοινωνικό φαντασιακό. Η σκέψη του Καστοριάδη απλώνεται στο κοινωνικό φαντασιακό, δηλαδή στην σχέση ατόμου χρόνου, αλλά και κοινωνίας χρόνου. Το άτομο κατά την διαδικασία του εκκοινωνισμού, εσωτερικεύει τον θεσμισμένο από την κοινωνία χρόνο[16]. Το άτομο βιώνει τον κοινωνικό (συνολιστικό-ταυτιστικό) χρόνο, αλλά υπάρχει και ο φαντασιακός κοινωνικός χρόνος, «χρόνος της σημασίας»[17], ο οποίος, δημιουργία της κοινωνίας, δημιουργεί και δημιουργείται εντός και δι’ εαυτής. Η δημιουργία του φαντασιακού χρόνου απαιτεί διαύγαση καθ’ αυτήν και δι’ αυτήν, η συγκρότηση του οποίου πραγματοποιείται δια της κοινωνίας (των φαντασιακών κοινωνικών σημασιών-ο χρόνος είναι συνυπόστατος με τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες) αναφερόμενος στο κείμενο του Θουκυδίδη, για την διαφορά βίωσης του χρόνου, των κοινωνιών της αρχαίας Αθήνας και της αρχαίας Σπάρτης[18].
Ο πραγματικός χρόνος είναι πηγή του είναι, είναι πηγή ετερότητας και αλλοίωσης, πηγή του ριζικά νέου μέσα στον παραστασιακό ρου της ψυχής και της κοινωνίας, και μόνο ως τέτοιος πρέπει να λογίζεται, «ως έκρηξη, επιτολή της δημιουργίας»[19].
Ο χρόνος ως διάσταση του ριζικού φαντασιακού, αποτελεί επιτολή νέων μορφών-ειδών, στο ιστορικο-κοινωνικό πλαίσιο, αποτελώντας την ετερότητα και την αλλοιωσή τους «και πρωταρχικά και πυρηνικά-δεν είναι παρά μόνο αυτό»[20].
Η κοινωνία αποτελεί και η ίδια την «θέσμιση» μιας υπόρρητης χρονικότητας «την οποία κάνει να είναι όντας η ίδια, και η οποία, όντας την κάνει να είναι»[21], «απαιτώντας» μια ρητή θέσμιση του χρόνου, μια βαθύτερη σχέση ταυτιστικού και φαντασιακού-σημασιακού χρόνου, η οποία είναι αναπόφευκτη.

[1] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Οι ομιλίες στην Ελλάδα, σελ 47
[2] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Είμαστε υπεύθυνοι για την ιστορία μας, σελ 65
[3] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 512
[4] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Χώροι του ανθρώπου, σελ 117
[5] « Μάγμα είναι αυτό από το οποίο μπορούμε να εξάγουμε (ή: μέσα στο οποίο μπορούμε να κατασκευάσουμε) συνολιστικές οργανώσεις απροσδιόριστου αριθμού, αλλά που δεν μπορεί να ανασυγκροτηθεί (ιδεατά) με συνολιστική (πεπερασμένη ή άπειρη) σύνθεση αυτών των οργανώσεων», Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 479
[6] « Μόνο στο μέτρο που η ριζική φαντασία της ψυχής , του συγκεκριμένου ανθρώπινου όντος κατορθώνει να διαπηδήσει ανάμεσα από τα διαδοχικά στρώματα των κοινωνικών θωρακισμών που συνιστούν το άτομο, μόνο σ’ αυτό το μέτρο μπορεί να υπάρχει κατ’ επιστροφή δράση του συγκεκριμένου ανθρώπινου ατόμου πάνω στην κοινωνία. Και φυσικά μια τέτοια δράση είναι σπανιότατη και ούτως ή άλλως ανεπαίσθητη σχεδόν σ’ όλες τις κοινωνίες διότι σχεδόν σε όλες τις κοινωνίες κυριαρχεί η ετερονομία», Καστοριάδης, Κορνήλιος, Οι ομιλίες στην Ελλάδα, σελ 49
[7] Βλ Χώροι του ανθρώπου, σελ 111-112,Η ελληνική ιδιαιτερότητα, σελ 260-262 , Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 109, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 292
[8] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 124
[9] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 125
[10] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 127
[11] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 216
[12] «η μεν συνδέεται πρωτίστως με τον (αφηρημένο) χώρο, ενώ η δε με τον (ποιητικό) χρόνο.» Βανταράκης, Ευάγγελος, Ο δημιουργός χρόνος, Νέα Εστία, τ 1722, σελ 651
[13] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Χώροι του ανθρώπου, σελ 111
[14] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 241
[15] «Ο χρόνος ανήκει σε κάθε υποκείμενο – ή κάθε όν δι’ εαυτό. Αποτελεί μορφή της αυτό-εκτύλιξης κάθε όντος δι’ εαυτό. Το όν δι’ εαυτό (επί παραδείγματι, κάθε ζωντανό όν) είναι δημιουργία ενός εσωτερικού χώρου, δηλ ενός ίδιου κόσμου, κόσμου οργανωμένου εντός και δι’ ενός ίδιου χρόνου» Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 228-229, αλλά πρέπει να επισημανθεί ότι για τον Καστοριάδη, «ο αφηρημένος χώρος είναι το είναι, στο μέτρο που αυτό είναι καθοριστικότητα, ταυτότητα και διαφορά.» Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 241.
[16] «Η πραγματική πόλωση είναι μεταξύ ψυχής και κοινωνίας» Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 229
[17] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 230
[18] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 231
[19] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 293
[20] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 282
[21] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 299

του Κωστή Τασολάμπρου

Φαντασία και Δημιουργία – Κορνήλιος Καστοριάδης

«Κέντρο της κοινωνίας, όπως και κέντρο της ιστορίας,
είναι το ριζικό φαντασιακό της ανθρωπότητας
που αυτοανελίσσεται και αυτοαναπτύσσεται»[1]

Για τον Καστοριάδη, η φαντασία είναι το χαρακτηριστικό το οποίο διαφοροποιεί τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα. Ο άνθρωπος δομεί και δομείται όχι βάσει φυσικών σημασιών, δηλαδή των ενστίκτων (όπως συμβαίνει με τα υπόλοιπα ζώα) αλλά βάσει φαντασιακών σημασιών. Το «περιβάλλον» το οποίο δομεί (και δομείται και ο ίδιος σε αυτό) «λειτουργεί» με τρόπο που ικανοποιεί τις ζωτικές του ανάγκες, οι οποίες δεν είναι μόνο οι ενστικτώδεις ανάγκες (τροφή, αναπαραγωγή, μηχανισμοί άμυνας), αλλά κυρίως φαντασιακές δημιουργίες (έρωτας, δόξα, πλούτος, εξουσία).
Στην φαντασία οφείλεται η δημιουργία του πολιτισμού, όπως είναι η τέχνη, η φιλοσοφία και η επιστήμη, εκφάνσεις της πνευματικής φαντασιακής ιδιότητας του ανθρώπου, αλλά και της κοινωνίας, καθώς μέσω των θεσμών που είναι φαντασιακά αντικείμενα, οι κοινωνίες συντηρούνται και δι’ αυτών πορεύονται και αλλάζουν. Δεν μπορούμε να αφεθούμε πλήρως στην φαντασία μας, καθώς «δεν θα είχαμε επιβιώσει ως είδος»[2]. Με την δημιουργία των κοινωνιών των θεσμών η φαντασία «οριοθετήθηκε», αλλά και καταστάλθηκε.
Η φαντασία, λοιπόν στη σκέψη του Καστοριάδη, συλλαμβάνεται ως μια πρωτογενής δύναμη με κύρια χαρακτηριστικά τον απεριόριστο εγωισμό και τον ναρκισσισμό και έκφανσή της, τη δημιουργία.

Ριζικό και κοινωνικό φαντασιακό

Ο Καστοριάδης συλλαμβάνει την φύση του ανθρώπου με βάση την ικανότητα του να δημιουργεί. Αυτή την ικανότητα του για δημιουργία και αυτοδημιουργία την αναγάγει στην φαντασία και στο φαντασιακό. Δημιουργία νέων μορφών, ανάδυση του καινούριου, μέσω και δια μέσω του ήδη υπάρχοντος. Το ριζικό φαντασιακό ως άτομο είναι ψυχή αλλά και κοινωνία. Υπάρχει μόνο εντός και δια της κοινωνίας, κάνοντας έτσι λόγο μόνο για κοινωνικό άτομο. Έτσι ο Καστοριάδης, εισάγει μια οντολογία του ανθρώπου με βάση την φαντασία και το φαντασιακό, το ριζικό και το κοινωνικό.
Το ριζικό φαντασιακό καθορίζεται από την κοινωνία, καθώς στην κοινωνικό-ιστορική δημιουργία συναντώνται έννοιες όπως θεσμοί, ήθη, έθιμα που δεν είναι δοσμένες από έναν εξωγενή παράγοντα αλλά αποτελούν την κοινωνικό-ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας. Το άτομο κοινωνικοποιείται στο βαθμό που εσωτερικεύει τους θεσμούς της κοινωνίας, που αποτελεί δομικό της στοιχείο (εκκοινωνισμός της ψυχής). Η φαντασία του καθορίζεται από ένα φαντασιακό, δημιουργία της κοινωνικής θέσμισης, η οποία περιλαμβάνει κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που καθορίζουν το φαντασιακό της κοινωνίας, δηλαδή το κοινωνικό φαντασιακό – η θεσμίζουσα κοινωνία. «το ριζικό φαντασιακό είναι ως κοινωνικο-ιστορικό και ως ψυχή/σώμα. Ως κοινωνικό – ιστορικό είναι ανοιχτός ποταμός του ανώνυμου συλλογικού· ως ψυχή/σώμα, είναι ρους παραστασιακός/αισθηματικός/προθεσιακός. Ότι μέσα το κοινωνικό ιστορικό είναι θέση, δημιουργία, οντοπραξία, το καλούμε κοινωνικό φαντασιακό με την πρώτη έννοια του όρου ή θεσμίζουσα κοινωνία. Ότι στην ψυχή/σώμα είναι γι’ αυτή θέση, δημιουργία, οντοπραξία, το καλούμε ριζική φαντασία»[3] .
Στη σκέψη του φιλοσόφου, το μάγμα σημασιών διαμορφώνει την ψύχη/σώμα του ατόμου, «Αυτός ο ιστός είναι αυτό που ονομάζω μάγμα των κοινωνικών φαντασιακών σημασιών, που φέρονται από την, και ενσαρκώνονται στην, θέσμιση της δεδομένης κοινωνίας και που όντως ειπείν της δίνουν ζωή»[4]. Αυτό το οποίο «δίνει» η κοινωνία στα «μέλη» της –θεσμοί, θεός, κράτος, έθνος κτλ- και που διαμορφώνει τον ψυχικό κόσμο του ατόμου, αλλά και το άτομο δύναται να αλλοιώσει το μάγμα των κοινωνικών σημασιών.
Το μάγμα σημασιών[5] δομείται και αναδομείται συνεχώς με διαφορετική ένταση και αυτή η αλλοίωση είναι εξαιρετικά σπάνια. Όπως προαναφέρθηκε, η φαντασία «περιορίζεται» αλλά και «καταπνίγεται» από το μάγμα των κοινωνικών σημασιών. Η αλλοίωση του θα επιτευχθεί με την απελευθέρωση της ριζικής φαντασίας της ψυχής από την επίδραση του μάγματος σημασιών. Αυτή η πράξη αποτελεί μια διαυγασμένη δραστηριότητα, μια αναστοχαστική λειτουργία του ατόμου και της κοινωνίας, εν τέλει και την αυτογνωσία τους.[6]Ο ίδιος ο Καστοριάδης «αναζήτησε» αυτή την αυτογνωσία σε συλλογικές δραστηριότητες που δύνανται να δημιουργήσουν έναν διαφορετικό τύπο κοινωνίας και έναν διαφορετικό τύπο ανθρώπου μια αυτόνομη ψυχική μονάδα εντός και δια μιας αυτόνομης/αυτοθεσμισμένης κοινωνίας. Στη σκέψη του τέτοιες μορφές ατομικής και συλλογικής διαυγασμένης δραστηριότητας είναι η ψυχανάλυση, η δημοκρατία και η φιλοσοφία .

Δημιουργία

Για τον Καστοριάδη η δημιουργία ανάγεται στο Χάος, στην Άβυσσο, το Απύθμενο (το Χάος, η Άβυσσος και το Απύθμενο είναι τα συστατικά του είναι, είναι το είναι ). Τη φιλοσοφική διάσταση του Χάους την συναντά για πρώτη φορά στην «Θεογονία» του Ησίοδου και αργότερα στον «Τιμαίο» του Πλάτωνα[7].
Για τον Καστοριάδη χάος είναι η δημιουργία εκ του μηδενός (ex nihilo) και δεν συμβαίνει εν τω μηδενί (in nihilo) ούτε με το μηδέν (cum nihilo). Το ριζικά καινούργιο, η ανάδυση νέας μορφής συντελείται σε ένα ήδη καθορισμένο περιβάλλον, χρησιμοποιεί στοιχεία που υπάρχουν ήδη αλλά αυτή η νέα μορφή είναι εκ του μηδενός δημιουργία. Ο ίδιος γράφει «Και ονομάζω χάος ή άβυσσο αυτόν τον βασικό προσδιορισμό του είναι, που είναι, από την μια μεριά, το ανεξάντλητο του είναι και, από την άλλη η ικανότητα δημιουργίας »[8].
Το Χάος λοιπόν είναι το είναι αλλά ταυτόχρονα είναι και κόσμος, αλλά «ο κόσμος της ζωής είναι ο κόσμος του νοήματος»[9] και εισερχόμαστε στην εσώτερη «ζωή», στην ψυχή. Το νόημα που δημιουργεί κάθε έμβιο όν είναι λειτουργικό, μια αλληλουχία με λειτουργικό νόημα που τείνει συνεχώς σε έναν σκοπό π.χ. την αυτοσυντήρηση. Στην ψυχή εξακολουθεί να υφίσταται το νόημα αλλά παύει να είναι λειτουργικό, καθώς η διαφορά έγκειται στο ότι στην ζωή αν υπάρχει νόημα υπάρχει και ταύτιση νοήματος σκοπού, ενώ στην ψυχή δεν υφίσταται η ταύτιση αυτή καθώς για την ψυχή νόημα έχει το φαντασιακό, δηλαδή οι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που ενσταλάζονται στην ψυχή του ατόμου, οι οποίες δημιουργούν και δημιουργούνται εντός και δια αυτής. «Η ανθρωπότητα αναδημιουργεί αυτό από το οποίο αναδύεται. Χάος ψυχικό. Απύθμενο της ριζικής φαντασίας της ψυχής. Άβυσσος κοινωνική»[10].
Η δημιουργία, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάγεται και στον χρόνο. Στον ποιητικό-φαντασιακό χρόνο όπως τον ονομάζει και όχι στον συνολιστικό-ταυτιστικό χρόνο. Διακρίνει αρχικά δυο είδη πολλαπλότητας που εκδηλώνονται είτε ως διαφορά είτε ως ετερότητα-δημιουργία. [11] Η πολλαπλότητα ως διαφορά, χαρακτηρίζεται από επανάληψη και καθορισμό, αυτό που ο Καστοριάδης ονομάζει συνολιστικό-ταυτιστικό. Ως ετερότητα, η πολλαπλότητα χαρακτηρίζεται από δημιουργία, ανάδυση νέων μορφών – ειδών, ενταγμένη στα πλαίσια αυτού που ονομάζει ποιητικό-φαντασιακό[12].
Κατ’ αυτό τον τρόπο διακρίνει και δύο είδη χρόνου, τον συνολιστικό-ταυτιστικό χρόνο, ο οποίος αποτελεί καθορισμό, και τον ποιητικό-φαντασιακό χρόνο, πηγή της δημιουργίας και καταστροφής. «ο Χρόνος δεν είναι τίποτε – ή είναι δημιουργία»[13]. Κάθε άτομο βιώνει τον χρόνο διαφορετικά, και ποιοτικά και εντατά. Ο χρόνος αποτελεί συστατικό του είναι καθώς τοείναι, σύμφωνα με την καστοριαδική σκέψη, είναι δημιουργία και αλλοίωση. «Ως ανάδυση ετερότητας, το είναι αποτελεί δημιουργία του εαυτού του, και δημιουργία του χρόνου ως ετερότητας και του είναι […] Ο χρόνος είναι το είναι εφόσον αποτελεί ετερότητα, δημιουργία, καταστροφή»[14].
Ο χρόνος αποκτά οντολογικό χαρακτήρα, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ριζική φαντασία της ψυχής[15], αλλά και με το θεσμίζον κοινωνικό φαντασιακό. Η σκέψη του Καστοριάδη απλώνεται στο κοινωνικό φαντασιακό, δηλαδή στην σχέση ατόμου χρόνου, αλλά και κοινωνίας χρόνου. Το άτομο κατά την διαδικασία του εκκοινωνισμού, εσωτερικεύει τον θεσμισμένο από την κοινωνία χρόνο[16]. Το άτομο βιώνει τον κοινωνικό (συνολιστικό-ταυτιστικό) χρόνο, αλλά υπάρχει και ο φαντασιακός κοινωνικός χρόνος, «χρόνος της σημασίας»[17], ο οποίος, δημιουργία της κοινωνίας, δημιουργεί και δημιουργείται εντός και δι’ εαυτής. Η δημιουργία του φαντασιακού χρόνου απαιτεί διαύγαση καθ’ αυτήν και δι’ αυτήν, η συγκρότηση του οποίου πραγματοποιείται δια της κοινωνίας (των φαντασιακών κοινωνικών σημασιών-ο χρόνος είναι συνυπόστατος με τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες) αναφερόμενος στο κείμενο του Θουκυδίδη, για την διαφορά βίωσης του χρόνου, των κοινωνιών της αρχαίας Αθήνας και της αρχαίας Σπάρτης[18].
Ο πραγματικός χρόνος είναι πηγή του είναι, είναι πηγή ετερότητας και αλλοίωσης, πηγή του ριζικά νέου μέσα στον παραστασιακό ρου της ψυχής και της κοινωνίας, και μόνο ως τέτοιος πρέπει να λογίζεται, «ως έκρηξη, επιτολή της δημιουργίας»[19].
Ο χρόνος ως διάσταση του ριζικού φαντασιακού, αποτελεί επιτολή νέων μορφών-ειδών, στο ιστορικο-κοινωνικό πλαίσιο, αποτελώντας την ετερότητα και την αλλοιωσή τους «και πρωταρχικά και πυρηνικά-δεν είναι παρά μόνο αυτό»[20].
Η κοινωνία αποτελεί και η ίδια την «θέσμιση» μιας υπόρρητης χρονικότητας «την οποία κάνει να είναι όντας η ίδια, και η οποία, όντας την κάνει να είναι»[21], «απαιτώντας» μια ρητή θέσμιση του χρόνου, μια βαθύτερη σχέση ταυτιστικού και φαντασιακού-σημασιακού χρόνου, η οποία είναι αναπόφευκτη.

[1] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Οι ομιλίες στην Ελλάδα, σελ 47
[2] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Είμαστε υπεύθυνοι για την ιστορία μας, σελ 65
[3] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 512
[4] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Χώροι του ανθρώπου, σελ 117
[5] « Μάγμα είναι αυτό από το οποίο μπορούμε να εξάγουμε (ή: μέσα στο οποίο μπορούμε να κατασκευάσουμε) συνολιστικές οργανώσεις απροσδιόριστου αριθμού, αλλά που δεν μπορεί να ανασυγκροτηθεί (ιδεατά) με συνολιστική (πεπερασμένη ή άπειρη) σύνθεση αυτών των οργανώσεων», Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 479
[6] « Μόνο στο μέτρο που η ριζική φαντασία της ψυχής , του συγκεκριμένου ανθρώπινου όντος κατορθώνει να διαπηδήσει ανάμεσα από τα διαδοχικά στρώματα των κοινωνικών θωρακισμών που συνιστούν το άτομο, μόνο σ’ αυτό το μέτρο μπορεί να υπάρχει κατ’ επιστροφή δράση του συγκεκριμένου ανθρώπινου ατόμου πάνω στην κοινωνία. Και φυσικά μια τέτοια δράση είναι σπανιότατη και ούτως ή άλλως ανεπαίσθητη σχεδόν σ’ όλες τις κοινωνίες διότι σχεδόν σε όλες τις κοινωνίες κυριαρχεί η ετερονομία», Καστοριάδης, Κορνήλιος, Οι ομιλίες στην Ελλάδα, σελ 49
[7] Βλ Χώροι του ανθρώπου, σελ 111-112,Η ελληνική ιδιαιτερότητα, σελ 260-262 , Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 109, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 292
[8] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 124
[9] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 125
[10] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, σελ 127
[11] Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 216
[12] «η μεν συνδέεται πρωτίστως με τον (αφηρημένο) χώρο, ενώ η δε με τον (ποιητικό) χρόνο.» Βανταράκης, Ευάγγελος, Ο δημιουργός χρόνος, Νέα Εστία, τ 1722, σελ 651
[13] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Χώροι του ανθρώπου, σελ 111
[14] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 241
[15] «Ο χρόνος ανήκει σε κάθε υποκείμενο – ή κάθε όν δι’ εαυτό. Αποτελεί μορφή της αυτό-εκτύλιξης κάθε όντος δι’ εαυτό. Το όν δι’ εαυτό (επί παραδείγματι, κάθε ζωντανό όν) είναι δημιουργία ενός εσωτερικού χώρου, δηλ ενός ίδιου κόσμου, κόσμου οργανωμένου εντός και δι’ ενός ίδιου χρόνου» Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 228-229, αλλά πρέπει να επισημανθεί ότι για τον Καστοριάδη, «ο αφηρημένος χώρος είναι το είναι, στο μέτρο που αυτό είναι καθοριστικότητα, ταυτότητα και διαφορά.» Καστοριάδης ,Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 241.
[16] «Η πραγματική πόλωση είναι μεταξύ ψυχής και κοινωνίας» Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 229
[17] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 230
[18] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο θρυμματισμένος κόσμος, σελ 231
[19] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 293
[20] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 282
[21] Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ 299

του Κωστή Τασολάμπρου

Φαντασία και Δημιουργία – Κορνήλιος Καστοριάδης

«Ποια είναι αυτή ?» με ρώτησε η κοπελιά από το μίνι μάρκετ όταν της είπα ότι η βροχή που δεν της άρεσε έκανε καλό στην «γεωργία» !


Χα χα χα όπως εκείνο με τον κύριο που ρώτησε μια πωλήτρια στο σούπερ μάρκετ «συγγνώμη πού είναι οι πάτοι ?» και πήρε την απάντηση « …έχει πάρει ρεπό σήμερα» !

Πέρα από την πλάκα τώρα , μια χαρά φυσιολογικός είναι αυτός ο καιρός . Η άνοιξη είναι μια εποχή που έχει και βροχές ! Τα 36άρια στην αρχή του Μήνα δεν ήταν φυσιολογικά !

Αν βέβαια έχουμε χάσει κάθε επαφή με την φύση όπως η νέα μητέρα και εκπαιδευτικός φίλη μου ,που μου έλεγε «όσο το γάλα θα μπορώ να το βρίσκω στο μίνι μάρκετ κάτω από το σπίτι μου και κάνει και 1,30 εγώ θα μένω στην πόλη και δεν με νοιάζει κι’ αν είναι μεταλλαγμένο ! » ε τότε εμείς το έχουμε το θέμα και όχι ο καιρός .

Πέρα από «γούστα» λοιπόν και διαθέσεις το θέμα κατά την άποψή μου έχει ως εξής :

Η ζωή στις μεγαλουπόλεις ( που εξυπηρετεί μόνο τον καπιταλισμό) και η επακόλουθη αποκοπή των κατοίκων τους από την φύση ,δεν βλάπτει μόνο την σωματική υγεία αλλά και την ψυχολογική και την πολιτική υγεία των κατοίκων τους .

Ζώντας κάποιος στις μεγαλουπόλεις και έχοντας αποκοπεί εντελώς από τους φυσικούς κύκλους ζωής ,ζει έμμεσα !

Πρέπει να κάνει κάποια εργασία για να αποκτήσει χρωματιστά χαρτάκια ( χρήμα) και μετά να τα δώσει σε κάποιους άλλους για να έχει τροφή , νερό , ανεκτές θερμοκρασίες στο σπίτι του , να μπορεί να μετακινείται να φροντίζει την υγεία του και γενικά για να καλύπτει τις ανάγκες του .

Ζώντας έτσι έμμεσα , δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να είναι αυτάρκης και αυτόνομος , αλλά ζει σε ένα καθεστώς διαρκούς εξάρτησης από μηχανισμούς που λειτουργούν άσχετα από την θέλησή του ( κράτος , καπιταλισμός , οικονομία της αγοράς ).

Όσο για την ψυχολογική υγεία των κατοίκων των μεγαλουπόλεων , ισχύει αυτό που ισχύει για όλα τα ζώα : « όταν στριμωχθούν πάνω από έναν συγκεκριμένο αριθμό σε κάποιον ορισμένο χώρο , αρχίζουν και κανιβαλίζουν» !

Είναι πολύ σημαντικό για τον άνθρωπο να μπορεί να βιώνει και να έρχεται σε άμεση επαφή με φαινόμενα που αποτελούν «ολοκληρωμένους κύκλους ζωής» , όπως ας πούμε το να σπέρνει κάποια λαχανικά , να τα μεγαλώνει και στην συνέχεια να τα τρώει , ή το να ζει μαζί με ζώα . Δεν είναι φυσικά απαραίτητο να γίνουμε όλοι μας αγρότες ή κτηνοτρόφοι για να μπορούμε να βιώνουμε τέτοιες εμπειρίες . Άλλωστε η υπερεξειδίκευση και η μονοτονία της εργασίας είναι αφύσικα και βλαβερά φαινόμενα .

Η « Ευζωία» όλων μας εξαρτάται άμεσα από την σχέση ( την μαθηματική αναλογία) μεταξύ ελεύθερου και μη ελεύθερου χώρου ( όπως και χρόνου 1*) . Αυτό είναι κάτι που το γνώριζαν πολύ καλά οι προκαπιταλιστικές κοινωνίες για αυτό και δεν δημιουργούσαν τερατουπόλεις.

Οι πολίτες των αρχαίων ελληνικών πόλεων , όταν ο πληθυσμός αυξανόταν πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο , έριχναν κλήρο και βοηθούσαν τους «περισσευούμενους πολίτες » να μετοικίσουν και να δημιουργήσουν νέες πόλεις αλλού ( αποικίες) .

Έγραψα παραπάνω ότι η αποκοπή μας από την φύση βλάπτει

σοβαρά την ψυχική και την πολιτική μας υγεία. Πράγματι έχει αποδειχθεί και ιστορικά ότι η υπερσυγκέντωση ανθρώπων στις πόλεις και ειδικά όταν αυτή συνοδευόταν από αντίστοιχη εγκατάλειψη της υπαίθρου έβλαπτε σοβαρά την κοινωνική ζωή και τους πολιτικούς θεσμούς .Ένα τρανταχτό παράδειγμα για τούτο ήταν και η κατάπτωση των δημοκρατικών θεσμών στην Αρχαία Αθήνα κατά την διάκεια των Πελοποννησιακών πολέμων !

Ο Βενιζέλος έδωσε γη στους ακτήμονες πριν την εμπλοκή στους Βαλκανικούς πολέμους πιστεύοντας ότι « δεν μπορεί κάποιος να είναι σκλάβος και να μάχεται για την ελευθερία»!

Αυτό ακριβώς δείχνει και η υποταγή μας στα μνημόνια !

Όταν ένα ζώο βλέπει να βάλλεται ο ζωτικός του χώρος ( φωλιά και περιοχή άντλησης τροφής) ,επιτίθεται με ότι «όπλο» διαθέτει ( νύχια , δόντια , κλπ) και δεν μένει άπραγο περιμένοντας να «ωριμάσουν οι συνθήκες για την επανάσταση » ή «αναθέτοντας σε άλλους την σωτηρία του » (2*)

Η εμμεσότητα και ο αφύσικος τρόπος ζωής μας , μας κάνουν να ζούμε μέσα σε «εικονικές πραγματικότητες» , να αγόμαστε και να φερόμαστε από πλαστές ανάγκες ,να αδυνατούμε όλο και περισσότερο να συνειδητοποιήσουμε την άμεση σχέση μεταξύ αιτίου και αιτιατού και να γινόμαστε ολοένα και πιο αυτοκαταστροφικοί και αδιέξοδα δυστυχείς !

Ας ανακαλύψουμε και πάλι την υγεία του φυσικού μας εαυτού που είναι τμήμα και όχι επικυρίαρχος της Μάνας Φύσης !

Μόνο αν νοιώσουμε μέλη ενός αναπόσπαστου και φυσικά ενιαίου συνόλου θα βρούμε την οργανική μας σχέση με την έννοια και το βίωμα της συλλογικότητας και θα ξαναβιώσουμε την αναγεννησιακή δύναμη του πρωταρχικού ένστικτου της ζωής !

Ας ανοίξουμε την καρδιά μας λοιπόν στην βροχούλα και στην χαρά της φυσικής ζωής γιατί ο σπόρος της λευτεριάς μόνο σ’ ελεύθερες καρδιές μπορεί να βλαστήσει και να καρποφορήσει και γιατί όντως « θέλει τόλμη και αρετή η ελευθερία» !

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : (1*) : α) Ο απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ «εργάσιμου» και «ελεύθερου» χρόνου είναι επίσης κατασκεύασμα του καπιταλισμού .

β) Είναι μάλλον ιδίωμα του ανθρώπου το να θεωρεί τον χρόνο της παρουσίας του είδους του επί της γης ως απεριόριστο . Ωστόσο ως συνιστώσα των πολιτικών και κοινωνικών φαινομένων ,οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι δεν είναι απεριόριστος , όπως φανερώνουν η εξάντληση των φυσικών πόρων καθώς και η καταστροφή του περιβάλλοντος .

Ακριβώς αυτή η ψευδαίσθηση περί απεριόριστου χρόνου είναι που κάνει (μεταξύ άλλων) τις ανθρώπινες κοινωνίες να ανέχονται παθητικά τα φαινόμενα της καπιταλιστικής καταστροφικότητας καθώς και την λαίλαπα της λιτότητας και της γενικευμένης επίθεσης κατά των εργασιακών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δείχνουν έτσι , τα ανθρώπινα σύνολα , να θεωρούν ότι μπορεί να δώσουν χρόνο στην καπιταλιστική καταστροφή θεωρώντας ότι διαθέτουν απεριόριστο χρόνο ώστε να οργανώσουν την αντεπίθεσή τους . Έτσι συντηρείται η ψευδής ελπίδα του «πάλι με χρόνια και καιρούς ,πάλι δικά μας θα ‘ναι» .

Η συνιστώσα του χρόνου έχει κομβική σημασία στην εξίσωση της επανάστασης αλλά και της επιβίωσης αυτής καθαυτής του ανθρώπινου είδους μιάς και ο καπιταλισμός της καταστροφής βρίσκεται πλέον πολύ κοντά στο σημείο του να επιφέρει «μη αντιστρέψιμες βλάβες» στο οικοσύστημα !

2*) : Αυτά περί «υγιούς αντίδρασης ενός ζώου όταν πλήττεται ο ζωτικός του χώρος» τα είχα πει και σε μια από τις πρώτες συνελεύσεις των αλληλέγγυων της ΕΡΤ την εποχή του μαύρου. Όλοι γνωρίζουμε τώρα πιά πού οδήγησε η ανάθεση του αγώνα προάσπισης έστω και των στοιχειωδών αναγκών μας στο κόμμα της «πρώτης φοράς αριστεράς» !

Μιάς και μιλάω για τον ρόλο της αριστεράς , εντός και εκτός εισαγωγικών , πρέπει εδώ να επισημάνω δύο πράγματα .

Α) Οι λογής –λογής θιασώτες της Δικτατορίας του Προλεταριάτου , έχουν διαχρονικά πολεμήσει λυσσαλέα ( λόγω και πράξη) ενάντια στην ιδέα του ότι ο αυθορμητισμός και η αυτοοργάνωση των μαζών είναι αρκετές και ικανές συνθήκες για την ταξική αντεπίθεση , την νίκη και την εδραίωση της επανάστασης.

Β) Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» , έτσι όπως εφαρμόστηκε , δηλαδή σαν κρατικός καπιταλισμός , φέρει βαρύτατες ευθύνες για την έλλειψη περιβαλλοντολογικής – οικολογικής συνείδησης από τους σημερινούς πολίτες .

Συγκεκριμένα , υιοθέτησε την καπιταλιστική θεώρηση περί ανάπτυξης , προώθησε την αύξηση και την εντατικοποίηση της παραγωγής με ολέθριες επιπτώσεις στο περιβάλλον και αύξησε το μέγεθος και τον αριθμό των μεγαλουπόλεων μετακινώντας πολυάριθμους αγροτικούς πληθυσμούς στις βιομηχανικές μοντέρνες πόλεις του «σοσιαλιστικού παράδεισου» !

Αυτές οι πολιτικές οδήγησαν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στην υιοθέτηση του μοντέλου της χωρίς όρια επικυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στην φύση , ενός μοντέλου, που είχε και έχει μια αξιωματική υπόσταση σχεδόν θρησκευτικού χαρακτήρα . Έτσι η ύβρη ενάντια στην μάνα φύση συνεχίστηκε και εντάθηκε μόνο που πλέον αυτό δεν γινόταν «Ελέω Θεού» αλλά « Ελέω Κόμματος» !

Έτσι οδηγηθήκαμε σήμερα στην παγίωση καταστροφικών επιλογών για το περιβάλλον , ειδικά στα θέματα της ενέργειας , και την άκριτη αποδοχή τους και από κοινωνικά τμήματα πολύ ευρύτερα της αριστεράς.

Με δύο λόγια αφού δεν υπήρξε αντίλογος στην καπιταλιστική καταστροφική ανάπτυξη , εκείνη θεωρήθηκε μονόδρομος !

ΣΥΣΤΕΙΝΩΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

1)« Ο ανθρωπολογικός τύπος της αποανάπτυξης- τοπικοποίησης» Του Γιώργου Κολέμπα και του Γιάννη Μπίλλα .Εκδόσεις των συναδέλφων.

2)« Ο Παπαλάγκι » του Έριχ Σόερμαν .Εκδόσεις Ύψιλον

https://3gggkpa.wikispaces.com/file/view/%CE%A0%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CC%81%CE%BD%CE%B3%CE%BA%CE%B9.pdf

3) « Ιστορίες για τους ανθρώπους του καλαμποκιού» του Εξεγερμένου Υποδιοικητή Μάρκος .Εκδόσεις των ξένων.

4) « Αναρχισμός & Οικολογία» .Εκδόσεις ΕΥΤΟΠΙΑ .

5) « Τοπικοποίηση : Από το παγκόσμιο …στο τοπικό » του Γιώργου Κολέμπα .Εκδόσεις ΑΝΤΙΓΟΝΗ.

6) «Τί είναι Κοινωνική Οικολογία;» του Μάρεϊ Μπούκτσιν (Murray Bookchin).Εκδόσεις Βιβλιόπολις .

Επίσης του ίδιου συγγραφέα τα παρακάτω :

Our Synthetic Environment (1962).

The Limits of the City (1973).

Listen, Marxist! (1969). Ελληνική έκδοση: Άκου μαρξιστή, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 1975).

Toward an Ecological Society (1980). Ελληνική έκδοση: Προς μια οικολογική κοινωνία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1994.

The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (1982). Ελληνική έκδοση: Η οικολογία της ελευθερίας, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 1978.

The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987).

Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm (1997). Ελληνική έκδοση:Κοινωνικός ή Lifestyle Αναρχισμός: Ένα Αγεφύρωτο Χάσμα, εκδ. Ισνάφι, 2005.

7) « Ο σύγχρονος κοινοτισμός» του Γιώργου Κολέμπα .Εκδόσεις των Συναδέλφων.

8) « Το κράτος και ο ιστορικός του ρόλος» του Πιοτρ Κροπότκιν .Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος.





Η βροχούλα και το περιβόλι της λευτεριάς

«Ποια είναι αυτή ?» με ρώτησε η κοπελιά από το μίνι μάρκετ όταν της είπα ότι η βροχή που δεν της άρεσε έκανε καλό στην «γεωργία» !


Χα χα χα όπως εκείνο με τον κύριο που ρώτησε μια πωλήτρια στο σούπερ μάρκετ «συγγνώμη πού είναι οι πάτοι ?» και πήρε την απάντηση « …έχει πάρει ρεπό σήμερα» !

Πέρα από την πλάκα τώρα , μια χαρά φυσιολογικός είναι αυτός ο καιρός . Η άνοιξη είναι μια εποχή που έχει και βροχές ! Τα 36άρια στην αρχή του Μήνα δεν ήταν φυσιολογικά !

Αν βέβαια έχουμε χάσει κάθε επαφή με την φύση όπως η νέα μητέρα και εκπαιδευτικός φίλη μου ,που μου έλεγε «όσο το γάλα θα μπορώ να το βρίσκω στο μίνι μάρκετ κάτω από το σπίτι μου και κάνει και 1,30 εγώ θα μένω στην πόλη και δεν με νοιάζει κι’ αν είναι μεταλλαγμένο ! » ε τότε εμείς το έχουμε το θέμα και όχι ο καιρός .

Πέρα από «γούστα» λοιπόν και διαθέσεις το θέμα κατά την άποψή μου έχει ως εξής :

Η ζωή στις μεγαλουπόλεις ( που εξυπηρετεί μόνο τον καπιταλισμό) και η επακόλουθη αποκοπή των κατοίκων τους από την φύση ,δεν βλάπτει μόνο την σωματική υγεία αλλά και την ψυχολογική και την πολιτική υγεία των κατοίκων τους .

Ζώντας κάποιος στις μεγαλουπόλεις και έχοντας αποκοπεί εντελώς από τους φυσικούς κύκλους ζωής ,ζει έμμεσα !

Πρέπει να κάνει κάποια εργασία για να αποκτήσει χρωματιστά χαρτάκια ( χρήμα) και μετά να τα δώσει σε κάποιους άλλους για να έχει τροφή , νερό , ανεκτές θερμοκρασίες στο σπίτι του , να μπορεί να μετακινείται να φροντίζει την υγεία του και γενικά για να καλύπτει τις ανάγκες του .

Ζώντας έτσι έμμεσα , δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να είναι αυτάρκης και αυτόνομος , αλλά ζει σε ένα καθεστώς διαρκούς εξάρτησης από μηχανισμούς που λειτουργούν άσχετα από την θέλησή του ( κράτος , καπιταλισμός , οικονομία της αγοράς ).

Όσο για την ψυχολογική υγεία των κατοίκων των μεγαλουπόλεων , ισχύει αυτό που ισχύει για όλα τα ζώα : « όταν στριμωχθούν πάνω από έναν συγκεκριμένο αριθμό σε κάποιον ορισμένο χώρο , αρχίζουν και κανιβαλίζουν» !

Είναι πολύ σημαντικό για τον άνθρωπο να μπορεί να βιώνει και να έρχεται σε άμεση επαφή με φαινόμενα που αποτελούν «ολοκληρωμένους κύκλους ζωής» , όπως ας πούμε το να σπέρνει κάποια λαχανικά , να τα μεγαλώνει και στην συνέχεια να τα τρώει , ή το να ζει μαζί με ζώα . Δεν είναι φυσικά απαραίτητο να γίνουμε όλοι μας αγρότες ή κτηνοτρόφοι για να μπορούμε να βιώνουμε τέτοιες εμπειρίες . Άλλωστε η υπερεξειδίκευση και η μονοτονία της εργασίας είναι αφύσικα και βλαβερά φαινόμενα .

Η « Ευζωία» όλων μας εξαρτάται άμεσα από την σχέση ( την μαθηματική αναλογία) μεταξύ ελεύθερου και μη ελεύθερου χώρου ( όπως και χρόνου 1*) . Αυτό είναι κάτι που το γνώριζαν πολύ καλά οι προκαπιταλιστικές κοινωνίες για αυτό και δεν δημιουργούσαν τερατουπόλεις.

Οι πολίτες των αρχαίων ελληνικών πόλεων , όταν ο πληθυσμός αυξανόταν πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο , έριχναν κλήρο και βοηθούσαν τους «περισσευούμενους πολίτες » να μετοικίσουν και να δημιουργήσουν νέες πόλεις αλλού ( αποικίες) .

Έγραψα παραπάνω ότι η αποκοπή μας από την φύση βλάπτει

σοβαρά την ψυχική και την πολιτική μας υγεία. Πράγματι έχει αποδειχθεί και ιστορικά ότι η υπερσυγκέντωση ανθρώπων στις πόλεις και ειδικά όταν αυτή συνοδευόταν από αντίστοιχη εγκατάλειψη της υπαίθρου έβλαπτε σοβαρά την κοινωνική ζωή και τους πολιτικούς θεσμούς .Ένα τρανταχτό παράδειγμα για τούτο ήταν και η κατάπτωση των δημοκρατικών θεσμών στην Αρχαία Αθήνα κατά την διάκεια των Πελοποννησιακών πολέμων !

Ο Βενιζέλος έδωσε γη στους ακτήμονες πριν την εμπλοκή στους Βαλκανικούς πολέμους πιστεύοντας ότι « δεν μπορεί κάποιος να είναι σκλάβος και να μάχεται για την ελευθερία»!

Αυτό ακριβώς δείχνει και η υποταγή μας στα μνημόνια !

Όταν ένα ζώο βλέπει να βάλλεται ο ζωτικός του χώρος ( φωλιά και περιοχή άντλησης τροφής) ,επιτίθεται με ότι «όπλο» διαθέτει ( νύχια , δόντια , κλπ) και δεν μένει άπραγο περιμένοντας να «ωριμάσουν οι συνθήκες για την επανάσταση » ή «αναθέτοντας σε άλλους την σωτηρία του » (2*)

Η εμμεσότητα και ο αφύσικος τρόπος ζωής μας , μας κάνουν να ζούμε μέσα σε «εικονικές πραγματικότητες» , να αγόμαστε και να φερόμαστε από πλαστές ανάγκες ,να αδυνατούμε όλο και περισσότερο να συνειδητοποιήσουμε την άμεση σχέση μεταξύ αιτίου και αιτιατού και να γινόμαστε ολοένα και πιο αυτοκαταστροφικοί και αδιέξοδα δυστυχείς !

Ας ανακαλύψουμε και πάλι την υγεία του φυσικού μας εαυτού που είναι τμήμα και όχι επικυρίαρχος της Μάνας Φύσης !

Μόνο αν νοιώσουμε μέλη ενός αναπόσπαστου και φυσικά ενιαίου συνόλου θα βρούμε την οργανική μας σχέση με την έννοια και το βίωμα της συλλογικότητας και θα ξαναβιώσουμε την αναγεννησιακή δύναμη του πρωταρχικού ένστικτου της ζωής !

Ας ανοίξουμε την καρδιά μας λοιπόν στην βροχούλα και στην χαρά της φυσικής ζωής γιατί ο σπόρος της λευτεριάς μόνο σ’ ελεύθερες καρδιές μπορεί να βλαστήσει και να καρποφορήσει και γιατί όντως « θέλει τόλμη και αρετή η ελευθερία» !

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ : (1*) : α) Ο απόλυτος διαχωρισμός μεταξύ «εργάσιμου» και «ελεύθερου» χρόνου είναι επίσης κατασκεύασμα του καπιταλισμού .

β) Είναι μάλλον ιδίωμα του ανθρώπου το να θεωρεί τον χρόνο της παρουσίας του είδους του επί της γης ως απεριόριστο . Ωστόσο ως συνιστώσα των πολιτικών και κοινωνικών φαινομένων ,οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι δεν είναι απεριόριστος , όπως φανερώνουν η εξάντληση των φυσικών πόρων καθώς και η καταστροφή του περιβάλλοντος .

Ακριβώς αυτή η ψευδαίσθηση περί απεριόριστου χρόνου είναι που κάνει (μεταξύ άλλων) τις ανθρώπινες κοινωνίες να ανέχονται παθητικά τα φαινόμενα της καπιταλιστικής καταστροφικότητας καθώς και την λαίλαπα της λιτότητας και της γενικευμένης επίθεσης κατά των εργασιακών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δείχνουν έτσι , τα ανθρώπινα σύνολα , να θεωρούν ότι μπορεί να δώσουν χρόνο στην καπιταλιστική καταστροφή θεωρώντας ότι διαθέτουν απεριόριστο χρόνο ώστε να οργανώσουν την αντεπίθεσή τους . Έτσι συντηρείται η ψευδής ελπίδα του «πάλι με χρόνια και καιρούς ,πάλι δικά μας θα ‘ναι» .

Η συνιστώσα του χρόνου έχει κομβική σημασία στην εξίσωση της επανάστασης αλλά και της επιβίωσης αυτής καθαυτής του ανθρώπινου είδους μιάς και ο καπιταλισμός της καταστροφής βρίσκεται πλέον πολύ κοντά στο σημείο του να επιφέρει «μη αντιστρέψιμες βλάβες» στο οικοσύστημα !

2*) : Αυτά περί «υγιούς αντίδρασης ενός ζώου όταν πλήττεται ο ζωτικός του χώρος» τα είχα πει και σε μια από τις πρώτες συνελεύσεις των αλληλέγγυων της ΕΡΤ την εποχή του μαύρου. Όλοι γνωρίζουμε τώρα πιά πού οδήγησε η ανάθεση του αγώνα προάσπισης έστω και των στοιχειωδών αναγκών μας στο κόμμα της «πρώτης φοράς αριστεράς» !

Μιάς και μιλάω για τον ρόλο της αριστεράς , εντός και εκτός εισαγωγικών , πρέπει εδώ να επισημάνω δύο πράγματα .

Α) Οι λογής –λογής θιασώτες της Δικτατορίας του Προλεταριάτου , έχουν διαχρονικά πολεμήσει λυσσαλέα ( λόγω και πράξη) ενάντια στην ιδέα του ότι ο αυθορμητισμός και η αυτοοργάνωση των μαζών είναι αρκετές και ικανές συνθήκες για την ταξική αντεπίθεση , την νίκη και την εδραίωση της επανάστασης.

Β) Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» , έτσι όπως εφαρμόστηκε , δηλαδή σαν κρατικός καπιταλισμός , φέρει βαρύτατες ευθύνες για την έλλειψη περιβαλλοντολογικής – οικολογικής συνείδησης από τους σημερινούς πολίτες .

Συγκεκριμένα , υιοθέτησε την καπιταλιστική θεώρηση περί ανάπτυξης , προώθησε την αύξηση και την εντατικοποίηση της παραγωγής με ολέθριες επιπτώσεις στο περιβάλλον και αύξησε το μέγεθος και τον αριθμό των μεγαλουπόλεων μετακινώντας πολυάριθμους αγροτικούς πληθυσμούς στις βιομηχανικές μοντέρνες πόλεις του «σοσιαλιστικού παράδεισου» !

Αυτές οι πολιτικές οδήγησαν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού στην υιοθέτηση του μοντέλου της χωρίς όρια επικυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στην φύση , ενός μοντέλου, που είχε και έχει μια αξιωματική υπόσταση σχεδόν θρησκευτικού χαρακτήρα . Έτσι η ύβρη ενάντια στην μάνα φύση συνεχίστηκε και εντάθηκε μόνο που πλέον αυτό δεν γινόταν «Ελέω Θεού» αλλά « Ελέω Κόμματος» !

Έτσι οδηγηθήκαμε σήμερα στην παγίωση καταστροφικών επιλογών για το περιβάλλον , ειδικά στα θέματα της ενέργειας , και την άκριτη αποδοχή τους και από κοινωνικά τμήματα πολύ ευρύτερα της αριστεράς.

Με δύο λόγια αφού δεν υπήρξε αντίλογος στην καπιταλιστική καταστροφική ανάπτυξη , εκείνη θεωρήθηκε μονόδρομος !

ΣΥΣΤΕΙΝΩΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

1)« Ο ανθρωπολογικός τύπος της αποανάπτυξης- τοπικοποίησης» Του Γιώργου Κολέμπα και του Γιάννη Μπίλλα .Εκδόσεις των συναδέλφων.

2)« Ο Παπαλάγκι » του Έριχ Σόερμαν .Εκδόσεις Ύψιλον

https://3gggkpa.wikispaces.com/file/view/%CE%A0%CE%B1%CF%80%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CC%81%CE%BD%CE%B3%CE%BA%CE%B9.pdf

3) « Ιστορίες για τους ανθρώπους του καλαμποκιού» του Εξεγερμένου Υποδιοικητή Μάρκος .Εκδόσεις των ξένων.

4) « Αναρχισμός & Οικολογία» .Εκδόσεις ΕΥΤΟΠΙΑ .

5) « Τοπικοποίηση : Από το παγκόσμιο …στο τοπικό » του Γιώργου Κολέμπα .Εκδόσεις ΑΝΤΙΓΟΝΗ.

6) «Τί είναι Κοινωνική Οικολογία;» του Μάρεϊ Μπούκτσιν (Murray Bookchin).Εκδόσεις Βιβλιόπολις .

Επίσης του ίδιου συγγραφέα τα παρακάτω :

Our Synthetic Environment (1962).

The Limits of the City (1973).

Listen, Marxist! (1969). Ελληνική έκδοση: Άκου μαρξιστή, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 1975).

Toward an Ecological Society (1980). Ελληνική έκδοση: Προς μια οικολογική κοινωνία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1994.

The Ecology of Freedom: The Emergence and Dissolution of Hierarchy (1982). Ελληνική έκδοση: Η οικολογία της ελευθερίας, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 1978.

The Rise of Urbanization and the Decline of Citizenship (1987).

Social Anarchism or Lifestyle Anarchism: An Unbridgeable Chasm (1997). Ελληνική έκδοση:Κοινωνικός ή Lifestyle Αναρχισμός: Ένα Αγεφύρωτο Χάσμα, εκδ. Ισνάφι, 2005.

7) « Ο σύγχρονος κοινοτισμός» του Γιώργου Κολέμπα .Εκδόσεις των Συναδέλφων.

8) « Το κράτος και ο ιστορικός του ρόλος» του Πιοτρ Κροπότκιν .Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος.





Η βροχούλα και το περιβόλι της λευτεριάς

Σκέψου η ζωή να τραβάει το δρόμο της και συ να λείπεις,
να’ ρχονται οι Άνοιξες με πολλά διάπλατα παράθυρα, και συ να λείπεις,
να’ ρχονται τα κορίτσια στα παγκάκια του κήπου με χρωματιστά φορέματα, και συ να λείπεις,
οι νέοι να κολυμπάνε το μεσημέρι, και συ να λείπεις,
ένα ανθισμένο δέντρο να σκύβει στο νερό,
πολλές σημαίες ν’ ανεμίζουν στα μπαλκόνια,
ν’ ανεβαίνει μια παρέλαση την οδό Σταδίου,
χιλιάδες κόσμος κρατώντας στα χέρια του κόκκινες σημαίες,
κρατώντας επιτέλους τα όνειρα του μέσα στα χέρια του,
να λένε δυνατά τη λέξη σύντροφος, και συ να λείπεις,
ύστερα ένα κλειδί να στρίβει – η κάμαρα να’ ναι σκοτεινή,
δυο στόματα να φιλιούνται στον ίσκιο, και συ να λείπεις,
σκέψου δυο κορμιά να παίρνονται, και συ να κοιμάσαι κάτου απ’ το χώμα,
και τα κουμπιά του σακακιού σου ν’ αντέχουν πιότερο απὸ σένα
κάτου απ’ το χώμα
κι η σφαίρα η σφηνωμένη στην καρδιά σου να μη λιώνει,
όταν η καρδιά σου, που τόσο αγάπησε τον κόσμο, θα’ χει λιώσει.


Από τις «Γειτονιές του κόσμου», του Γιάννη Ρίτσου, εκδόσεις Κέδρος

Η Άνοιξη, με τα πολλά διάπλατα παράθυρα, έφτασε. Χτύπησε την πόρτα μου. Μια δυο φορές. Απάντηση καμία. Έλειπα. Ξανάρθε πάλι αργότερα κουβαλώντας μαζί της όλη εκείνη την πανδαισία των χρωμάτων και των ευωδιών που και νεκρούς ανασταίνουν. Κι όμως, εγώ πάλι έλειπα.

Το απόσπασμα αυτό από τις Γειτονιές του κόσμου του Γ. Ρίτσου είναι ένα πρώτης τάξεως σπαρακτικό μήνυμα για όσους από εμάς απουσιάζουμε από τη ζωή. Εκεί συνίσταται η απουσία, το έλλειμμα μας. Ο θάνατος δεν είναι το μοναδικό σημείο όπου κανείς φανερώνει την απουσία του από τη ζωή. Υπάρχουν πολλοί, οι περισσότεροι ίσως, που ενώ δεν έχουν πεθάνει σωματικά, λείπουν από τον κόσμο των ζωντανών. Ο θάνατος θα παραμένει εσαεί το αδιαφιλονίκητο προνόμιο όσων έζησαν πραγματικά.

Κατά καιρούς διάφορες ουμανιστικές θεωρίες ήρθαν να υποστηρίξουν αυτή την περιβόητη αγάπη για τη ζωή, τις δραστηριότητες και τη μοναδικότητά της. Ώσπου στο τέλος αυτές οι θεωρίες έγιναν διαφήμιση, στοχεύοντας στην τόνωση του ανθρώπινου εγωισμού που πρέπει να προλάβει να τα ζήσει όλα πριν πεθάνει. Τι εννοούν «όλα»; Να μπεις, και να βγεις κυρίως, από αμέτρητες συντροφικές σχέσεις, να ταξιδέψεις σε όσο το δυνατόν περισσότερα μέρη, στο εξωτερικό εννοείται, η Ελλαδίτσα δε μας χωρά, να διασκεδάζεις κάθε μέρα έξω σε διαφορετικά κατά προτίμηση στέκια, να λες στους φίλους σου για τα νέα σου ενδιαφέροντα και τις νέες σου αγορές, δείχνοντας τους σε κάθε σας συνάντηση νέες φωτογραφίες από ταξίδια.

Κάπως έτσι το «carpe diem» και το «θέλουμε τον κόσμο όλο και τον θέλουμε τώρα» έγιναν εύπεπτες καραμέλες για ανυποψίαστους καταναλωτές. Έτσι, τα ταξίδια, οι σχέσεις, τα αισθήματα, η εργασία, τα ενδιαφέροντα και η διασκέδαση έγιναν προϊόντα έτοιμα προς πώληση και δυστυχώς προς κατανάλωση. Ο τρόπος και η ποιότητα του ζην αλλοιώθηκαν σε βαθμό που να μην αναγνωρίζουμε ποιος και γιατί ζει στη θέση μας. Η ζωή, η μακροζωία και η ευζωία μπερδεύτηκαν και προέκυψε ένα νέο είδος ζωής: η φυτοζωία.

Ο ποιητής σπαράζει και μας προκαλεί. Όπως σε όλες τις μεγάλες αλήθειες που υπάρχουν, άσχετα με το εάν εμείς τις καταλαβαίνουμε ή όχι, έτσι και η ζωή συνεχίζει να υπάρχει με ή δίχως εμάς. Το να λείπεις από τη ζωή δίχως να έχει έρθει ο σωματικός σου θάνατος είναι ένα έγκλημα ασυγχώρητο πρώτα στον ίδιο σου τον εαυτό κι έπειτα στους ανθρώπους που έχουν κάποιο νόημα μαζί σου. Η ζωή σου δίνει ασταμάτητα ερεθίσματα. Είτε πρόκειται για ανθρώπινες παρουσίες ή ομορφιές και συναισθήματα, η ζωή με την κάθε της λεπτομέρεια φροντίζει να μην σε αφήνει αδιάφορο για να την χορτάσεις. Είναι δώρο που δεν εκτιμάται γιατί δεν υπάρχει τίποτε συγκρίσιμο μαζί της. Ένα δώρο που δόθηκε στον καθένα για να το αξιοποιήσει. Τι σημαίνει αυτό; Το πιο απλό. Να είμαι εκεί κάθε στιγμή που παίζεται η ζωή μου. Να βρίσκομαι εγώ μέσα σ’ αυτή, όχι κάποιος άλλος που θα μου την ξαναδώσει σαν πεθάνω.

Δεν λείπω από τη ζωή σημαίνει εξαντλώ την τελευταία ικμάδα ανόθευτης χαράς που μου χαρίζεται, δεν βαρυγκωμώ για τα μεγάλα ή μικρά στραβοπατήματα των επιθυμιών μου, αναπτύσσω βαθιές και ουσιαστικές σχέσεις, ανακαλύπτω καθημερινά μέσα από επικίνδυνες εκπλήξεις την εντός μου βασιλεία του Θεού, δεν αντικαθιστώ την αληθινή με την τηλεοπτική πραγματικότητα, αντιμετωπίζω το κάθε τι σαν μάθημα και συμπάσχω με τον διπλανό μου τόσο όσο η καρδιά μας βγάζει τον ίδιο με αυτόν αναστεναγμό.

Δεν λείπω από τη ζωή σημαίνει δεν παύω ν’ αγαπώ ουσιαστικά και να ερωτεύομαι με την αθωότητα και τη μανία της νιότης, ελέγχω τον θυμό μου και δεν δίνω στον εαυτό μου το δικαίωμα να στεναχωρήσει τα άτομα που αγαπά, δεν ζητώ ανταλλάγματα για τα αισθήματά μου, θυσιάζομαι αλλά βγαίνω πάντα κερδισμένος, δεν φοβάμαι ό,τι δεν αξίζει τον φόβο, αναγνωρίζω τον σωματικό θάνατο σαν σίγουρη πραγματικότητα αλλά διακινδυνεύω το άθλημα της αγάπης για να τον υπερβώ.

Δεν λείπω από τη ζωή σημαίνει καταβάλω κόπο για να αποκτήσω κάτι, ιεραρχώ τις προτεραιότητές μου με βάση τις αξίες από την παιδική μου φύση, αναλαμβάνω πλήρως τις ευθύνες για τις επιλογές μου, δεν περιμένω από τον άλλον ότι δεν μπορεί να μου δώσει, αγωνίζομαι με κάθε κουάρκ της ύπαρξής μου να γίνομαι καλύτερος για μένα και τον κόσμο όλο, δεν παραιτούμαι όταν όλα φαίνονται πως πάνε αντίθετα απ’ ότι ήθελα και δεν ξεχνώ να θυμίζω στους ανθρώπους που αγαπώ πόσο σημαντικοί είναι για μένα.

Δεν λείπω από τη ζωή σημαίνει κάνω λάθη αλλά δεν μένω σε αυτά, απογοητεύομαι αλλά δεν απελπίζομαι, διαψεύδω αλλά λόγω ανημπόριας κι όχι από πρόθεση, πληγώνομαι αλλά θυμάμαι πως μια πληγή εκτός από ένα σημάδι μπορεί να κάνει τη ζωή δυσκολότερη, αλλά δεν την αφαιρεί, λυγίζω αλλά δεν τσακίζομαι, σηκώνομαι μια φορά περισσότερη απ’ όσες πέφτω και μοιράζομαι πάντα τη χαρά και τη λύπη μου.

Προσέξτε: Ο ποιητής μιλά σε έναν ζωντανό. Μόνο με αυτή την παράμετρο μπορούμε να καταλάβουμε γιατί του λέει πως τα κουμπιά του σακακιού του ή η σφαίρα θα αντέξουν περισσότερο από το σώμα και τη ψυχή του.

Άλλο στάδιο να εξαντλήσει κανείς τη ζωή του δεν έχει. Σε αυτό το στάδιο, της επίγειας ζωής, όπου τα κουμπιά και οι σφαίρες έχουν μεγαλύτερο όριο ζωής από το ανθρώπινο κορμί πρέπει να αθανατίσεις τη ζωή σου. Για πολλούς κάτι τέτοιο ακούγεται μάλλον παράδοξο. Η αθανασία εξαντλείται στο νόημα της μετά θάνατον αναγνώρισης, των έργων και της υστεροφημίας που αφήνουμε πίσω μας. Πέραν τούτων ουδέν. Αυτή ακριβώς τη μηδενιστική θεωρία των υπαρξιστών έρχεται να αντιπαλέψει ο ήρωας στο ποίημα του Ρίτσου.

Αν ο άνθρωπος ήρθε από το μηδέν και καταλήγει στο μηδέν όλα καλά. Αν δεν ήρθε από το πουθενά και δεν καταλήγει στο πουθενά, υπάρχει θέμα. Όσο προκλητικά εξωφρενικό φαίνεται για τη λογική μας η αποδοχή του πρώτου ισχυρισμού, σε τόσες ευθύνες μας μπλέκει ο δεύτερος.

Ένα μικρό βήμα χρειάζεται. Ένα ελάχιστο ερώτημα και μια γενναία απάντηση που να μπορεί να χωρίσει τον χρόνο στα δύο. Μόνο έτσι κάθε φορά που ο ποιητής θα μας προκαλεί να σκεφτούμε κάτι ελάχιστο από την απόλυτη ομορφιά της ζωής, (τον έρωτα, τις συντροφιές, τη νιότη, τη φύση…) εμείς θα του απαντάμε δίχως θλίψη: Το έχω ζήσει. Κι έχω πεθάνει επειδή ακριβώς πριν ήμουν ζωντανός. Και ξέρετε… στο απόλυτο δεν χωρά επανάληψη κι όταν είσαι γεμάτος από την πληρότητα της ζωής σου, δεν υπάρχει χώρος για καμία νοσταλγία και τίποτε που να μπορείς να επιθυμείς.

Μακάρι να ξεδιψάσουμε μόνο όταν «η καρδιά μας που τόσο αγάπησε τον κόσμο, θα’ χει λιώσει».

Πηγή


Η ζωή περνά και χάνεται.Carpe diem

Κοιτώντας μια απλή ντομάτα, άλλος βλέπει έναν κόκκινο λαχταριστό καρπό, άλλος σχεδόν νιώθει την γεύση της κοιτώντας την.
Άλλος βλέπει ένα γεμιστό με ρύζι, εξαίσιο καλοκαιρινό φαγητό.
Άλλος γεμιστό με κιμά στην κατσαρόλα.
Άλλος πάλι, βλέπει έναν σπόρο που τα κατάφερε να γίνει καρπός, άλλος, έναν σπόρο που κατάφερε να πολλαπλασιαστεί, άλλος βλέπει έναν σάκο γεμάτο σπόρια για το μέλλον της ντομάτας!
Άλλος, βλέπει όλα αυτά μαζί κι άλλος παρακολουθεί εκείνον που τα βλέπει όλα αυτά μαζί.

Είμαστε μια αλυσίδα αλλεπάλληλων γεγονότων και παρατηρήσεων.
Φανταστείτε τι τραβάνε κάποιοι που μονίμως βλέπουν την πολυπλοκότητα όλων αυτών των απλών πραγμάτων και παρατηρήσεων!

Για κάποιους, ο κόσμος είναι γεμάτος ερεθίσματα και διαπιστώσεις..
Για κάποιους, τα πράγματα δεν είναι ποτέ τόσο απλά και σχεδόν ποτέ δεν λένε όσα κατανοούν και πολλές φορές προσπαθούν να πουν τόσο απλά πράγματα με τόσο απλά λόγια, ώστε να δούμε όλοι πόση κρυμμένη ομορφιά μπορεί να υπάρχει στον κόσμο των ιδεών..

Ευρύνοος, ο τρελός του χωριού..


Η ντομάτα..

Η μοναξιά έχει πολλά πλεονεκτήματα. Μας παρέχει ελευθερία σκέψης και δράσης. Ενισχύει τη δημιουργικότητα. Προσφέρει ένα πεδίο όπου μπορεί η φαντασία να καλπάσει. Εμπλουτίζει τις επαφές μας με άλλους παρέχοντας προοπτική, η οποία ενισχύει την οικειότητα και καλλιεργεί την ενσυναίσθηση.

Η αλήθεια είναι ότι δεν βιώνουμε πάντα τη μοναξιά με θετικό
τρόπο. Κατά καιρούς, μπορεί να οδηγήσει κάποιους ανθρώπους στην απομόνωση. Με αυτή την έννοια, η μοναξιά είναι ένα νόμισμα με δύο όψεις, σαν τις άλλες ανάγκες της ζωής, όπως το φαγητό. Όπως και με το φαγητό, επωφελούμαστε αν είμαστε προσεκτικοί με την ποσότητα και την ποιότητα μοναξιάς που βιώνουμε στην καθημερινή μας ζωή.

Αυτό ισχύει και για την επιδιωκόμενη μοναξιά και για εκείνες τις στιγμές αθέλητης μοναξιάς που μπορεί να αντιμετωπίσουμε. Και τα δύο είδη μοναξιάς μπορούν να επιφέρουν τα οφέλη που προαναφέρθηκαν, αλλά η δεύτερη κατηγορία μπορεί να είναι είδος προς εξαφάνιση, τουλάχιστον για κάποιους.

Στην κοινωνική ψυχολογία, η μοναξιά παραδοσιακά ορίζεται και μετράται βάσει του να είναι κάποιος σωματικά μόνος, ή, σε κάποιες περιπτώσεις, να μην συναναστρέφεται με άλλους που είναι μαζί του. Από τότε που έχει δημιουργηθεί αυτός ο ορισμός, έχουν αλλάξει οι εποχές, όπως και οι δυνατότητες να είναι κάποιος «μαζί με» άλλους.

Ίσως σας είναι οικείο το παλιό φιλοσοφικό ερώτημα: «Αν ένα δέντρο πέσει στο δάσος και δεν το ακούσει κανείς, θα κάνει θόρυβο;». Αφότου ψάχτηκα με τις μελέτες σχετικά με τη μοναξιά, έφτιαξα μια νέα εκδοχή: «Αν ένα άτομο είναι μόνο του στο δάσος όταν πέφτει ένα δέντρο, αλλά δεν το βλέπει γιατί στέλνει μήνυμα, εξακολουθεί τελικά να είναι μόνο του;»

Τι σημαίνει να είσαι μόνος;

Με τα κινητά και τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης, έχουμε τα δίκτυά μας πάντα μαζί μας, και οι νέες δυνατότητες συνεχούς επικοινωνίας δημιουργούν προβλήματα στη μοναξιά –όχι μόνο στο πώς τη βιώνουμε, αλλά και στη μελέτη της. Αν όλες οι παλιές γνώσεις που είχαμε για τη μοναξιά και τον τρόπο με τον οποίο μετράται δεν ισχύουν πια, τότε δεν έχουμε τα κατάλληλα εργαλεία για να διευρύνουμε την κατανόηση του φαινομένου αυτού. Χωρίς να λάβουμε υπ’ όψιν τους τρόπους με τους οποίους συνδέονται με τον ψηφιακό κόσμο μέσα από το Διαδίκτυο και τα κινητά, δεν μπορούμε να ξέρουμε πόση μοναξιά βιώνουν οι άνθρωποι, πώς επωφελούνται ή βλάπτονται από αυτήν, ή τους τρόπους με τους οποίους την αντιλαμβάνονται. Όταν τελείωσα το διάβασμα σχετικά με τη μοναξιά πέρυσι το καλοκαίρι, είχα την αίσθηση ότι η έρευνα για τη μοναξιά είχε φτάσει σε αδιέξοδο και χρειαζόταν μια ανανέωση.

Αυτή η ανανέωση ήρθε πέρυσι το φθινόπωρο, όταν εκδόθηκε το βιβλίο της Sherry Turkle, καθηγήτριας του MIT, Reclaiming Conversation. Το βιβλίο της Turkle έχει δεχτεί επαίνους και αντιρρήσεις για την επικριτική αντίληψη απέναντι στα ψηφιακά μέσα και την υποτίμηση της συζήτησης κατά πρόσωπο. Θέτοντας για μια στιγμή αυτό το ζήτημα στην άκρη, το βιβλίο προβάλλει κάποια επιχειρήματα που βοηθούν στο άνοιγμα της συζήτησης για τη μοναξιά στην ψηφιακή εποχή.

Ένα από τα επιχειρήματα της Turkle είναι ότι η δυνατότητα να συνδεόμαστε παντού και πάντα σημαίνει ότι δεν θα βιώσουμε ποτέ μοναξιά χωρίς να το θέλουμε (δείτε το σκετς του Louis C. K. για αυτό το θέμα).

Αυτό αποτελεί πρόβλημα γιατί, όπως το θέτει η Turkle, «στη μοναξιά βρίσκουμε τον εαυτό μας∙ προετοιμαζόμαστε για τις συζητήσεις». Για αυτήν, το θεμελιώδες ζήτημα είναι το πώς η τεχνολογία, ειδικά οι κινητές επικοινωνίες, μας κάνει να αποφεύγουμε τη συνηθισμένη βαρεμάρα στην καθημερινή μας ζωή. Εκτός από τη βαρεμάρα, μπορούμε να πούμε αρκετούς βασικούς λόγους για τους οποίους κάποιος μπορεί να καταφύγει στο smartphone του αντί για τις σκέψεις του κατά τις περιόδους αδράνειας –και γιατί υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη για σκόπιμη μοναξιά για αυτούς που θέλουν να επωφεληθούν από αυτήν.

Πάντα δικτυωμένοι, πιο αυτόματα

Ζούμε σε μια εποχή όπου είναι υψηλή η προσδοκία να είμαστε συνδεδεμένοι και διαθέσιμοι. Ο κοινωνιολόγος Rich Ling την αποδίδει στη μετάβαση των κινητών επικοινωνιών από κάτι καινούργιο σε κάτι δεδομένο, όπως το να λέμε την ώρα. Όταν οι κινητές επικοινωνίες ήταν κάτι καινούριο, το να είμαστε διαθέσιμοι ήταν κάτι πολύ ιδιαίτερο. Όχι πια. Το θεωρητικό επιχείρημα του Ling για την προσδοκία διαθεσιμότητας υποστηρίζεται από μια πρόσφατη δημοσκόπηση στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην οποία 80% των εφήβων είπαν ότι κοιτάνε το κινητό τους ανά ώρα, και 72% είπαν ότι νιώθουν την ανάγκη να απαντάνε αμέσως στα μηνύματα.

Καθώς οι κινητές επικοινωνίες ενσωματώνονται στην κοινωνία, κινούνται επίσης στο υπόβαθρο των γνωστικών διεργασιών. Οι άνθρωποι δεν σκέφτονται τόσο συνειδητά όταν χρησιμοποιούν συνηθισμένα πράγματα, όπως τα ρολόγια, τα συρραπτικά, και τα κινητά, όταν έχουν γίνει πλέον κοινότυπα. Στην πραγματικότητα, η συνήθης (λιγότερο συνειδητή) χρήση των κινητών εξηγεί γιατί στέλνουμε μηνύματα ενώ οδηγούμε.

Οι κινητές επικοινωνίες αποτελούν πλέον δεύτερο δέρμα μας, παρά μια καινοτομία. Όταν καλούν, οι άνθρωποι απαντούν, συνήθως αυτόματα. Ακόμα και όταν τα κινητά μας δεν κάνουν τίποτα, μερικές φορές αντιδράμε σε «φανταστικές δονήσεις». Οι συνήθειές μας μπορεί να προκαλούνται από τα συναισθήματα και το περιβάλλον μας.

Πριν από λίγα χρόνια, ήμουν μέλος μιας μικρής ομάδας που επισκέφτηκε ένα καταφύγιο θηλαστικών κοντά στο Μαϊάμι. Το ενδιαφέρον ήταν ότι οι μαϊμούδες περιπλανούνταν ελεύθερες ενώ οι άνθρωποι ήταν κλεισμένοι σε κλουβιά. Η διεύθυνση μας άφησε ελεύθερους για λίγο και ήμασταν γεμάτοι από μικρές μαϊμούδες που ήθελαν να κάνουν νέους φίλους (φίλους που είχαν καρύδια και σταφίδες). Η πρώτη μας κίνηση ήταν να βγάλουμε τα κινητά μας και να τραβήξουμε φωτογραφίες και βίντεο. Δεν το σκεφτήκαμε καν.

Αν οι άνθρωποι στρέφονται σε αυτές τις συσκευές χωρίς πολλή σκέψη όταν συμβαίνουν απίστευτα γεγονότα, είναι λογικό να κάνουμε το ίδιο σε στιγμές αθέλητης μοναξιάς. Αυτή η τάση οξύνεται και από την προσδοκία να είμαστε διαθέσιμοι πάντα και παντού. Δεν προβάλλω τη θέση ότι όλοι μας χρειαζόμαστε περισσότερη μοναξιά στη ζωή μας. Εν τούτοις, καθώς η αθέλητη μοναξιά δεν είναι πλέον υποχρεωτική, ίσως είναι καλή ιδέα να θέτουμε στην άκρη περιόδους, μέρη και δραστηριότητες όπου μπορούμε να είμαστε μόνοι μας, όχι μόνο από πλευράς ατόμων και μορίων, αλλά και από πλευράς bits και bytes.


Scott Campbell 
Καθηγητής Τηλεπικοινωνιών στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν


Η σημασία της μοναξιάς σε μια εποχή διαρκούς δικτύωσης…

Δύσκολες ώρες περνά, ξανά, η Μεσοχώρα. Δύσκολες ώρες περνά, ξανά, και ο φυσικός σχηματισμός του Αχελώου, στο πιο ευαίσθητο κομμάτι του, αυτό των πηγών και των πρώτων βημάτων του, στη μακριά του διαδρομή, μέχρι τις εκβολές του στο Ιόνιο. 

Το κράτος και η ΔΕΗ δε διδάχτηκαν τίποτα, από τα απανωτά πλήγματα που έχει δεχτεί το φαραωνικό έργο της εκτροπής του Αχελώου και της κατασκευής νέων φραγμάτων στον άνω ρου. Ξαναφέρνουν «καμουφλαρισμένο» και κομμάτι – κομμάτι το σχέδιό τους. Τώρα μιλούν για ένα, αποκλειστικά, ενεργειακό έργο, το φράγμα και το υδροηλεκτρικό έργο της Μεσοχώρας, χωρίς να ακυρώνουν την εκτροπή.

Το έχουμε καταλάβει καλά: αντιμετωπίζουν το ποτάμι, τα νερά και, γενικότερα, τους φυσικούς πόρους, σαν αντικείμενο εκμετάλλευσης και σαν μέσο για να αντληθούν υλικοί πόροι. Ανοίγουν διάπλατα το δρόμο στην ιδιωτικοποίηση των νερών και της ενέργειας. Δε νοιάζονται για το αν και το νέο τους σχέδιο θα συνεχίσει να έχει τεράστιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις και αν θα οδηγήσει στον αφανισμό της Μεσοχώρας.


Όσο κλείνουν τα αυτιά τους, άλλο τόσο το κίνημα θα βροντοφωνάζει ότι, αυτή την ώρα, μόνο μια γενναία απόφαση μπορεί να υπάρξει:
Οριστική ακύρωση της εκτροπής – Κατεδάφιση του φράγματος
της Μεσοχώρας και των λοιπών έργων της εκτροπής.

Και ας γνωρίζουν ότι θα είμαστε συνεχώς εδώ για να τους την υπενθυμίζουμε με κάθε πρόσφορο τρόπο.

ΤΩΡΑ
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΑΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΚΤΡΟΠΗΣ
ΝΑ ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΤΕΙ ΤΟ ΦΡΑΓΜΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΧΩΡΑΣ
ΚΑΙ ΤΑ ΥΠΟΛΟΙΠΑ ΕΡΓΑ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ Ο ΡΟΥΣ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ

Διήμερο δράσεων στη Μεσοχώρα

ΣΑΒΒΑΤΟ, 3 ΙΟΥΝΙΟΥ 2017
18:00-20:00: ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΚΑΤΟΙΚΩΝ – ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΩΝ – ΑΚΤΙΒΙΣΤΩΝ
20:00-22:00: ΠΡΟΒΟΛΕΣ – ΑΝΤΙΦΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΚΑΙ ΔΡΑΣΕΙΣ

ΚΥΡΙΑΚΗ, 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2017
12:ΟΟ: ΠΟΡΕΙΑ ΣΤΟ ΦΡΑΓΜΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΧΩΡΑΣ

(Πληροφορίες για μετάβαση με λεωφορείο
από Αθήνα: 6975226917 – 6942200292 / από Θεσσαλονίκη: 6949591336)

Δίκτυο Μεσοχώρα – Αχελώος SOS
mesochora-acheloos-sos.blogspot.gr
mesochora.acheloos.sos@gmail.com



Διήμερο δράσεων στη Μεσοχώρα

Γραμματοσειρά
Αντίθεση